17 mei 2015

???

Wat een grote rentestijging en vooral wat een koersdalingen voor lange obligaties de afgelopen weken. Aandelen zijn er nauwelijks door van hun stuk gebracht. Daar lage volatiliteit. Wat wel merkwaardig is dat de rentestijgingen nu veelal samengaan met dalingen van de beurs. Toch weer een all time high voor de S&P vrijdag met een van de kleinste fluctuaties op de dag ooit.
  Op zich is dat niet vreemd. Enige stijging van de reële rente is niet zo slecht voor aandelen.
Het verhaal voor obligaties heeft een deukje gekregen via liquiditeit die wat minder jofel is. China en de OPEC verkopen valutareserves, er zijn wat andere verkopers van obligaties. VaR berekeningen dwingen ertoe bij de populaire gestandaardiseerde risicostrategieën van hedgefunds, Bridgewater etc.. Een en ander betekent niet dat de liquiditeit die centrale banken geven niet langer royaal is, maar het verbetert niet meer. Dat is nog steeds gunstig voor aandelen zegt de theorie, maar niet gunstig voor obligaties. Maar misschien this time is different.
Wat ook vreemd is, dat de rentestijging zo veel later begon dan de keer in de inflatieverwachting

Natuurlijk is dat de schuld van Draghi. In aanvankelijk overmatig geloof in de toverkracht van Draghi, maar daarna was de markt denk ik vooral onder de indruk van de verhalen over de negatieve risicopremie (term premium) volgens Bernanke, GMO, Gross, e.v.a. 

15 mei 2015

Spaarschok brengt Amerika op rand van recessie


Na de bedroevende cijfers van de detailhandelsverkopen en de nieuwe daling van de industriële productie is het duidelijk: de Amerikaanse economie balanceert op het randje van de recessie.
Het is een groot raadsel: de Amerikaanse consument koopt niet meer dan hij eigenlijk kan besteden. Shop until you drop. Maak gebruik van je teflon coated credit card. Onderschat de spilziekte van de Amerikaanse consument niet, dat is wat je steeds voorgehouden werd bij het voorspellen van de Amerikaanse groei.
En nu, terwijl de olieprijzen gedaald zijn, de lonen gestegen zijn, de werkgelegenheid is gegroeid en het consumentenvertrouwen stijgt, vallen de detailhandelsverkopen maand na maand flink tegen. Lagere benzineprijzen, daar profiteren de lagere inkomens relatief veel van en die kunnen helemaal niet sparen was de veronderstelling.
Ik denk dat de val van de olieprijzen een schok heeft veroorzaakt waardoor men ineens al die verhalen over secular stagnation veel meer ging geloven: de Amerikaanse consument ziet de rente ineens als permanent laag en ziet dat zijn beleggingen straks geen inkomen (lage rente, laag dividendrendement) gaan geven na het pensioen. Men gelooft niet meer dat de FED naar een normaal neutraal niveau gaat verhogen van 3,75% in 2018. Zijn beleggingen zijn niet toereikend om met een financieel onbekommerd  pensioen te gaan. Hij moet meer gaan sparen. Hij doet dit ook en kan het, want de participatiegraad van de grote spaarders (45+) is toe aan het nemen.  Al dat doorwerken tot op hogere leeftijd zorgt voor meer sparen, grotendeels gedwongen.
De lagere benzineprijs en langer doorwerken maken het mogelijk om pijnloos (zonder consumptieoffer) meer te sparen. Dat doet men dan maar, zo geschrokken dat een pensioen zo buiten bereik aan het raken is.

In de eurozone heb je die schok ook gehad: de lagere olieprijs zorgde voor een deflatoire schok die de ECB op een permanent lage rente zou houden, wie weet wel dertig jaar onder 0. De eerste renteverhoging van de ECB werd in sneltreinvaart naar de toekomst uitgeprijsd: niet na een à twee jaar maar naar minstens vijf jaar of tien jaar.

Na 20 april is men een beetje terug aan het komen van die paniek. De olieprijs stijgt weer, de FED spreekt over renteverhogingen, ook al zullen deze langzamer gaan dan vroeger. In de eurozone valt voor de verandering de groei mee. Geen enorme groei, maar beter dan we in jaren gezien hebben. 0,3% groei in Italië over het eerste kwartaal. Dat is meer dan 1% op jaarbasis. WOW!

In de VS zit men onverwachts op het randje van een recessie: negatieve groei in het eerste kwartaal en groei die heel dicht bij 0 ligt in het tweede kwartaal. Voor een recessie kijkt men in de VS naar vier economische indicatoren: de groei van de industriële productie (dicht bij 0), de detailhandelsverkopen (dicht bij 0), de reële inkomensontwikkeling (heel kleine plus) en groei van de werkgelegenheid (degelijke plus). Twee van de vier indicatoren dreigen negatief te worden. Is dat genoeg voor een recessie? Nog niet, maar als er wat meer inflatie komt, dan kan de reële inkomensgroei en reële groei detailhandelsverkopen negatief worden en dan zou dat wel eens genoeg kunnen zijn om een recessie te zien. Men werkt langer door om meer te kunnen sparen, maar beslist niet om minder te gaan uitgeven. Verdere verlaging van de rente door de FED/ meer QE maakt in de huidige omstandigheden een verdere stijging van de besparingen noodzakelijk.

Amerika is toe aan een stimulerend beleid van meer infrastructuurinvesteringen en een hogere korte rente.

14 mei 2015

vierjaarcyclus trend S&P500

Het is bepaald geen vierjaarscyclus meer na 2009, maar er zijn wel vierjaartrends.
Misschien moet je een en ander in meerder stukken knippen. Van maart 2009 tot whatever it takes van Draghi en daarna (E in het plaatje).
De Fase FG kan lang duren, had drie correcties in de vorige cyclus.
de S&P gedeeld door het vierjaarsgemiddelde is aan het dalen, al lijken de koersen nog steeds volgens de trend van de laatste jaren aan het stijgen. Toch een beetje zorgelijk.

ontwikkeling winstverwachting een jaar vooruit in enkele landen

Japan is Amerika in aan het halen. Gunstig is dat de winstverwachtingen weer stijgen in de VS en diverse landen in Europa na de knauw door de lagere olieprijzen
Binnen Europa doet zweden het het beste, nog beter dan Duitsland. Italië lijkt nu eindelijk ook de goede kant op te gaan

Vestia+ affaire voor pensioenfondsen als rente fors door stijgt

In Pensioen pro stond dat pensioenfondsen voor imagoschade vrezen door de rentestijging. Ze zijn enorme verliezen aan het lijden op hun derivaten. De fondsen hebben overigens al jaren een gemeubileerde boterham verdiend aan die derivaten. Maar als het dan omslaat krijg je uiteraard de kritiek.
Hum, je wil toch niet in een soort Vestia affaire terechtkomen als bestuurder. Extra argument om minder derivaten te gebruiken.
De winst op die derivaten is gemaakt. Er wordt nauwelijks nog rentestijging ingeprijsd, een van de belangrijkste argumenten waarom je kon verwachten dat die derivaten geld op konden leveren naast reductie van het risico. Welke minkukel gaat verzekeren tegen negatieve rendementen, als de UFR je hiervoor behoorlijk beschermt.
“Jarenlang roepen dat de rente stijgt en als het gebeurt dan niet thuis geven. Prutsers. In welk universum leven jullie”, horen we de heer Klaver al roepen. Ja, dat universum waarin de rentes steeds negatiever worden en waarin de rente maar een kant op gaat. This time is different. Daar is iedereen ook bang voor. Dus gaan we door met de index knuffelen om De Nederlandsche Bank te behagen en laten we ons naar beneden sleuren in de nieuwe tijd waarin de rentes dreigen te normaliseren. Wij zullen doorgaan zong Ramses Shaffy en dat levert niet altijd Goldilocksresultaten op. Een verlies van tientallen procenten van de beleggingsportefeuille is al snel geleden met de rentederivaten op de huidige rentes die zo laag zijn dat ze volgens miljardair Gross de short van een lifetime zijn. Kniertje zal roepen dat de pensioenzekerheidsvis duur wordt betaald via een ineens ondeugdelijk schip van derivaten.

Uit Pensioen Pro/ Het Financieele Dagblad:
‘Zolang de rentestijging maar geleidelijk plaatsvindt, voorzie ik niet veel problemen’, zegt uitvoerend bestuurder Mariëtte Simons van het pensioenfonds van de Metalektro (PME). ‘Maar als we verliezen op de derivaten moeten laten zien, krijgen we misschien ten onrechte hetzelfde imago als de woningcorporaties.’
‘Terwijl er geen sprake van is dat pensioenfondsen op een Vestia-affaire zitten’, zegt Peter Borgdorff, directeur van het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn, PFZW. ‘Pensioenfondsen gebruiken derivaten als risicobeheersingstool en niet om te speculeren. Het kan alleen wel zijn dat de rente onverwacht omhoog schiet: je kunt nu eenmaal niet timen wanneer de rente precies de draai naar boven maakt.’
Pensioenfondsen gebruiken op grote schaal swaps en swaptions om zich in te dekken tegen rentedalingen. Dat doen ze omdat een dalende rente de dekkingsgraad onder druk zet, waardoor in het ergste geval de pensioenen in gevaar komen.
Maar als het tij keert en de rente omhoog schiet, leveren die derivaten een verliespost op. ‘Derivaten zijn een zegen als de rente daalt. Maar als de rente stijgt, heb je er last van’, zegt Toine van der Stee, algemeen directeur van de KLM-pensioenfondsen en ceo van Blue Sky Group.
‘Zandzakken kunnen ook in de weg liggen’  Daar komt nog bij dat een forse rentestijging vaak hand in hand gaat met hogere inflatie. ‘Dat is een groot risico. Zeker omdat pensioenfondsen zich hebben ingedekt tegen een nog verdere rentedaling,’ aldus Van der Stee. ‘Als je denkt dat er een overstroming komt, dan leg je zandzakken voor de deur. Maar als vervolgens het huis in de fik vliegt, kom je er niet meer uit, omdat die dingen in de weg liggen.’
Als de rente stijgt, zullen veel fondsen hun renteafdekking naar beneden willen bijstellen. Levert het geen moeilijkheden op als iedereen tegelijkertijd van zijn ‘zandzakken’ af wil?
‘Er zijn voldoende tegenpartijen, en die leveren nu al het benodigde onderpand, dus dat is geen beletsel’, meent Geraldine Leegwater, uitvoerend bestuursvoorzitter van het ABN Amro Pensioenfonds. ‘Al moet je voor het afbouwen van de rentehedge wel weer kosten maken.’

Voorlopig houden pensioenfondsen elke rentebeweging in elk geval nauwlettend in de gaten. Van der Stee: ‘Je moet proberen in te schatten wanneer de rente gaat keren, zodat je bijtijds je renterisicobescherming kunt afbouwen.’ (....)

aandelenindexen sinds 2013

Sinds januari 2013 heeft Japan het het beste gedaan (cijfers in locale valuta). De AEX is recentelijk flink bijgetrokken en in lijn met de S&P (maar de laatste tijd was de dollar wel veel sterker dan de euro). China bungelde onderaan, maar is aan het oprukken (de index voor buitenlanders is genomen).

QE is zeer belangrijk geweest. De AEX kon pas oprukken toen QE van de ECB onvermijdelijk bleek. In de VS is QE gestopt en sindsdien gaat het maar miezerig
De S&P loopt nog steeds in de pas met de omvang van de balans van de FED. dat lijkt toeval, omdat de winsten ineens wat minder gaan door de val van de olieprijzen, iets dat niet veroorzaakt lijkt door QE.

13 mei 2015

super taper tantrum: het liquiditeitsverhaal is verslechterd

1.     Het liquiditeitsverhaal is verslechterd. Je ziet dat aan de opkomst van het Super taper tantrum thema, een nieuw thema waar nog volop over geschreven moet gaan worden. Niet alleen gaat de FED echt de rente verhogen (gedwongen door financiële stabiliteit en Taylor rule), maar dat kan alleen met extra maatregelen vanwege de extreem hoge vrije reserves van banken (=vergoeding over vrije reserves via speciale faciliteit) en de grote omvang van het schaduwbanksysteem (=nieuwe geldmarkfaciliteit waarbij schaduwbanksysteem rente ontvangt over uitzettingen). Er komt ook nog een discussie over hoe de balans van de FED verkleind kan worden, zodat het probleem van de excessieve vrije reserves van banken vermindert. Kortom, er is nog genoeg te schrijven over wat de FED gaat doen.

Dan heb je verder nog de discussie of de centrale bank van China de Amerikaanse economie in een recessie aan het storten is. Volgens Andy Lees komt elke verlaging van de reserve requirement ratio in China die de banken moeten aanhouden neer op het verkopen van $280 miljard aan reserves, hoofdzakelijk dollars. Als ze de reserve requirement ratio 2,5% verder zou verlagen (zoals verwacht) zou dit 9 maanden monetaire groei in de VS teniet doen en een serieuze aanslag zijn op de groei in de VS (ter vergelijking: de ECB koop € 60 miljard per maand).
De OPEC lijkt zo'n $ 200 miljard te hebben moeten verkopen sinds eind vorig jaar de olieprijs begon te vallen. 
Kennelijk was dit genoeg om de stimulering van de lagere olieprijs aan de Amerikaanse  economie flink te reduceren.


natuurlijke werkloosheid daalt in VS volgens Chicago FED

Uit https://www.chicagofed.org/publications/chicago-fed-letter/2015/338

De daling komt doordat minder teenagers tot de arbeidsmarkt behoren, maar gewoon studeren. Tieners hebben een veel hoger dan gemiddelde werkloosheid. Dit langer doorstuderen zorgt ervoor een lager percentage ongeschoolden. Ongeschoolden hebben ook een hogere werkloosheid. Daarom daalt de natuurlijke werkloosheid, NAIRU, in de tijd.
De Chicago FED is erg duifachtig en Evans bewert dat de werkloosheid nog heel veel kan dalen voor de FED de rente hoeft te verhogen.
Afhankelijk van je veronderstellingen kom je lager uit dan de 5-5,2% die de FED nu hanteert.
Toot voor kort dacht men dat de natuurlijk werkloosheid iets van 5,5 à 6,25% was. 

12 mei 2015

olieprijs volgt 1986 scenario

De olieprijs is aan het herstellen ongeveer zoals na de vorige keer dat de olieprijzen in elkaar stuiterden zonder dat er een recessie was, in 1986.
Dat wordt overigens alom verwacht. Vrijwel iedereen voorspelt hogere olieprijzen in de verre toekomst
Het is de vraag of de olieprijs meer stijgt dan is ingeprijsd.  Farcking bedrijven hebben aangegven van ongeveer $65 de oliekraan weer open te zetten. 4700 bronnen staan klaar om olie te spuiten dan.

economic surprises verbazen

In de VS heeft het momentum van de rente meestal keurig in de pas gelopen met de economische verrassingen. De laatste tijd is dit helemaal niet meer het geval. De rente stijgt terwijl de economische cijfers veranderen. this time is different
In China vallen de economische cijfers tegen terwijl de koperprijs stijgt. Dr. Copper is de kluts helemaal kwijt. This time is different.

groei in China zakt weg

Bloomberg heeft zijn eigen maandelijkse index in elkaar gefabriekt voor de groei van China: (CHBNINDX )
Bovenstaand plaatje is via Bianco. Het wegzakken van de groei op jaarbasis betekent dat het op kwartaalbasis nog harder gaat. Daar heel wat banken de Chinezen tevreden willen houden, is het een kansrijke gok minder groei te voorspellen dan de consensus van de economen van banken.
Het plaatje klopt enigszins met berekeningen van anderen zoals de mensen van Lombard Street, die altijd overal wat pessimistischer zijn.
Het is duidelijk dat China de groei moet aanzwengelen en dat gebeurt ook met monetaire verruiming en straks ook met fiscale maatregelen.

10 mei 2015

samenvatting financieel economisch nieuws van de afgelopen week

De rentecrash keerde op donderdag, voorlopig althans. Stijgende economische groeiverwachtingen voor de eurozone en verdwijnende deflatieangsten werden als hoofdredenen genoemd voor de grote rentestijgingen vanaf historisch nooit eerder vertoond lage niveaus. De markt was verbaasd door de omvang van de stijgingen omdat de ECB nog steeds in landen als Duitsland meer dan alles wat uitgegeven wordt aan staatsleningen opkoopt. Dat verbaasde Bill Gross die veel opties geschreven had, zodat hij niet kon profiteren van zijn ongekend goede tweet dat Duitse obligaties de short of a lifetime was. Een rente van 1 à 2% op tienjaars Duitse leningen is onvermijdelijk vindt hij. Zorgelijk was verder dat de liquiditeit uit de markt viel bij deze grote rentestijgingen.
Op vrijdag waren er weer kopers genoeg om zich vol te laden op rentes die nog steeds op historische dieptepunten lagen.
In de VS speelt nu het super taper tantrum thema. Taper tantrum was de rentestijging vanwege de voornemens van de FED de QE aankopen te verminderen. Nu heb je het voornemen om de rente te gaan verhogen, dat is super vergeleken met het oude taper tantrum.

De aandelenbeurzen gingen met de obligatiekoersen omlaag door de zorgen over liquiditeit, herbalancerende pensioenfondsen richting vastrentend, en uitlatingen van Yellen dat aandelen te duur zijn en er roekeloze risico's genomen worden met credits. Net als bij Greenspan (irrational exuberance) maakt dit maar kort indruk, maar Greenspan verhoogde daarna wel de rente.

De afgelopen week kwam het belangrijkste cijfer weer naar buiten, de werkgelegenheidsgroei in de VS. Met 223.000 was dit vrijwel gelijk aan de consensus. De markt vond het Goldilocks, want je kon herstel van de groei zien, maar door de neerwaartse herziening over februari en maart denkt men dat de FED de rente niet kan verhogen in juni (en september). De werkloosheid daalde verder naar 5,4%, ook de brede U6 werkloosheid daalde, al is deze nog steeds veel te hoog. De uurlonen stegen slechts 0,1%. Door de dalende productiviteit (-1,9% in het eerste kwartaal en -2,1% in het vierde kwartaal) stegen de arbeidskosten per eenheid product met 5% in het eerste kwartaal (vierde kwartaal +4,2%).
De ISM non manufacturing steeg van 56,5 naar 57,8 en bevestigde daarmee dat de groei in het tweede kwartaal aan het aantrekken is. Dat moet ook, want de extreem tegenvallende handelscijfers over maart (import enorm omhoog en export omlaag) horen te leiden tot een neerwaartse herziening van de economische groei van +0,2% naar ongeveer -0,5% in het eerste kwartaal.
Initial claims bleven zeer dicht bij het dieptepunt van de cyclus, doorgaande stijging van de werkgelegenheid signalerend.

De PMI's in de eurozone bevestigden dat het duidelijk beter gaat in Duitsland, Spanje en zelfs Italië, maar dat Frankrijk het nieuwe zorgenkind is.
In het VK wonnen onverwachts de conservatieven glorieus de verkiezingen en een referendum over brexit wordt onvermijdelijk, al zal het nog wel een tijdje duren voor hierover gestemd mag worden.

In China vielen de PMI's weer tegen. Naast monetaire stimulering is nu ook fiscale stimulering noodzakelijk geworden om de groei boven 6,5% te krijgen.
In Japan stegen de PMI's en is er enige verbetering van de economische groei zichtbaar aan het worden.

goed nieuws van de afgelopen week: initial claims, rente, winstherzieningen, poep

Initial claims als percentage van de beroepsbevolking staat op het laagste punt aller tijden sinds dat wordt bijgehouden (plaatjeD oug Short). Dat betekent dat de baanonzekerheid nu erg laag is: de kans dat men ontslagen wordt is record laag. Doug Short: De top wordt exact met het einde van de recessie gezet en het dieptepunt is een leading indicator voor een recessie. Die is dan overigens meestal nog wel een jaar of zo weg (7-22 maanden). Ontslagen lopen flink op in de (qua werkgelegenheid kleine) energiesector en dalen elders.

 Scott Grannis houdt ons voor dat we niet al te erg moeten kniezen over de productiviteitsgroeicijfers. Dat gaat over de economie ex de overheid. De overheid krimpt al jaren en de kosten aan ambtenarensalarissen dalen hierdoor als percentage van het BNP. Dat is een stuk productiviteitswinst. Er blijft zo geld over dat ergens anders aan besteed kan worden, de belastingen kunnen zo lager blijven.

En de werkgelegenheidsgroei? Goldilocks returns, was de algemene indruk. Men ziet de neerwaartse aanpassingen over februari en maart als een extra argument dat de FED de rente in juni niet gaat verhogen. We wisten al dat de economische groei over februari en maart zwak was, dus die lagere groei van de werkgelegenheid is niet zo’n verrassing. Geruststellend is juist dat over april de groei van de werkgelegenheid weer is aangetrokken tot mooie groei (ex ambtenaren).

Dan de stijging van de rente. Dat is eigenlijk alleen slecht nieuws als die geforceerd wordt door de FED en de korte rente veel harder stijgt dan de lange rente. Dat was niet het geval: de lange rente steeg veel meer dan de korte. De rente stijgt nu door meer vertrouwen in de toekomst, minder angst voor deflatie.  Crisismaatregelen zijn minder noodzakelijk in de ogen van de centrale banken. Geldgroei inclusief kredietgroei mag in de VS boven de groei van het BNP blijven van de FED. Dat is dus goed nieuws.

Scott Grannis http://scottgrannis.blogspot.nl/2015/05/were-in-early-stages-of-new-bond-bear.html denkt nu samen met Bill Gross dat de periode van dalende rente sinds 1981 voorbij is: "Stanley Druckenmiller, George Soros, Ray Dalio, Jeremy Grantham, among others have warned investors that our 35 year investment supercycle may be exhausted." (5/4/2015): "A Sense of an Ending"
https://www.janus.com/bill-gross-investment-outlook

Indien waar –en ik denk dat het waar is, bij zulke lange cycli kan je er overigens gemakkelijk een paar jaar naast zitten- dan is dit goed nieuws voor de (Nederlandse) pensioenfondsen en verzekeraars. Het wordt dan minder onmogelijk een vermogen op te bouwen dat een inkomen genereert om je golden years te financieren.
Het dieptepunt is dan voor de VS in 2012 gezet (door Draghi's whatever it takes). Net als na 1981 kwam de rente nog een keer bijna terug op de recordniveaus, toen in 1984, nu in 2015. 


Strategas attendeert erop dat het weer beter gaat met de winstverwachtingen in de V. Tot op heden waren ze in lijn met wat gebruikelijk was na 1996. Nu wordt het naar het lijkt iets beter (vooral als de olieprijs geen rare dingen doet).


De medische revolutie, gelukkig ook een permanent thema dat regelmatig nieuwe voorbeelden laat zien. het Parool opende vrijdag met het groots inzetten van aangelengde poep als wondermiddel tegen allerlei kwalen. De medische revolutie schrijdt kakkineus voort

Wat me verder optimistisch stemt is dat als ik de verhalen van de club van pessimisten vergelijk met die van de club van optimisten is dat de pessimisten meer het recente verleden beschrijven en de optimisten meer de toekomst.

inflatie na 1950


je ziet de inflatietrend onder Keynesiaans overheidsbeleid. Dat is 3-3,5% inflatie. Zo gaat dat in de jaren 50. Dan komt de loonexplosie met stakingen voor meer loon. 85 gulden schoon per week.
Daarna versnelt de inflatietrend, tot 1981 met het akkoord van Wassenaar. Lonen worden sindsdien gematigd. De winstmarge was verdwenen, de loonquote was tot over de 100% gestegen op de oude cijfers. Na herziening bleken er toch winsten te zijn. De inflatie zwakte enorm af. Na de reietcrisis lijkt er een nieuwe afzwakking gaande. 
Het zou goed kunnen dat de trend van lage inflatie bijna achter de rug is. Het nivelleringsfeestje kan snel beginnen met overmatig groeiende overheidsuitgaven aan zorg. 3,5% inflatie. We kunnen het ons nog nauwelijks voorstellen.

In 1982 wordt door de universiteit de winstdelende hypotheek afgekocht op het maupoleum. De verwachte huurstijging wordt op een niveau van 6% afgekocht.  De pensioenfondsen bij het GAK zoals PME, Koopvaardij krijgen een enorme afkoopsom. De universiteit begaat voor de tweede keer een stommiteit met de onderhandeling van de hyptoheekvoorwaarden. Recentelijk is het afgebroken maupoleum in de vorm van Weesperstaete weer aangekocht door SAREf dat uit het GAK voorkomt. I hhoop dat het half zo'n goede belegging wordt als de winstdelende hypotheek.