Posts tonen met het label Kondratieffgolf. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Kondratieffgolf. Alle posts tonen

30 december 2018

Ray Dalio: de lange en korte cycli zijn als in 1937 (en vergelijking met Kondratieffgolf)


Ray Dalio, een van de succesvolste beleggers van het afgelopen decennium met zijn multi asset fondsen, zette zijn denken over de economische cycli uiteen op een post bij linkedin. https://www.linkedin.com/pulse/help-put-recent-economic-market-moves-perspective-ray-dalio/?published=t


Hij ziet de economie groeien volgens wat de trend is qua productiviteitsstijging (en groei beroepsbevolking) met daaromheen cycli van de korte en lange schuldcyclus. Dan is er ook nog overheidsbeleid dat zorgt vor herstel en verstoring van drie marktevenwichten.
De productiviteitsstijging hangt af van wat human capital kan en het culturele en politieke klimaat dat ervoor zorgt dat meer of minder van dat human capital goed ingezet kan worden.

Beurzen reageren hel sterk op de schuldcycli, de monetaire cycli die de centrale banken proberen te sturen. Normaal is een korte schuldcyclus van 5 à 10 jaar en een lange cyclus van 50-75 jaar.
In het begin van de korte cyclus moet de centrale bank de groei aanwakkeren (omdat de bezettingsgraad te laag is) en dat gebeurt via lagere rentes. Na een bepaalde tijd (omdat de bezettingsgraad te hoog is, de werkloosheid te laag) moet de centrale bank de groei afremmen omdat dit anders zou leiden tot veel extra inflatie, te hoge schulden en nauwelijks meer groei. De centrale banken beginnen met dat afremmen als de groei heel hoog is en de winsten hard stijgen. De beurzen worden hier niet goed van en gaan dalen terwijl de fundamentals zo goed lijken. Na enige tijd krijgen de centrale banken hun zin en je ziet problemen met schuldbetalingen (door de hogere rente bij tegenvallende omzet- en winstgroei), wegvallende groei dus met tegenvallende winsten maar ook inflatie die over zijn hoogtepunt heen is. Beurzen lopen vooruit op die wegkwijnende winsten en schuldproblemen.
We zitten nu laat in de korte schuldcyclus. Zo kort was die cyclus deze keer niet, want de start was vanaf een extreem lage bezettingsgraad die langzamer dan normaal herstelde. Het duurde dus erg lang voordat er excessen waren die  de centrale bank moest tegengaan. [en ik vind dat die excessen er nog steeds niet zijn: de bezettingsgraad in de industrie is nog steeds lager dan normaal, de loonstijging is laag vergeleken met de productiviteitsstijging, er zijn relatief weinig verkeerde investeringen gedaan vanwege meer dan normale voorzichtigheid van bedrijven en banken. Zeer lage werklooseid heeft de afgelopen jaren niet geleid tot te hoge loonstijging, zie bijvoorbeeld Japan, Canada maar ook de VS en Noord Europa.]
De FED is volop bezig met verkrappen via een reeks van renteverhogingen met daaroverheen ook nog eens fikse verkorting van de balans (volgens berekeningen van Bernanke vroeger goed voor 0,75% extra verhogingen. De FED gaat door met zijn strijd en markten capituleren voor zo veel geweld, hoe mooi de winstgroei ook lijkt en hoe veel de waarderingen ook lijken te zijn verbeterd.

Er is ook nog een lange schuldcyclus van 50-75 jaar, nog wat langer dan de lange golf in de economie, de Kondratieffgolf. De centrale banken proberen van cyclus tot cyclus te komen tot lagere rente, aan het eind ook nog eens opkopen van schulden tot het niet meer gaat en de rente van cyclus tot cyclus moet stijgen. Zo’n omkeerpunt naar hogere rente was 1937 en in 2016 was er weer zo’n punt. Het omkeerpunt van steeds hogere rente per cyclus naar lagere rente was 1981.
Centrale banken hebben hun ammunitie opgebruikt met een rente van 0% plus eindeloos veel QE.

We zitten dus niet alleen aan het voor beurzen slechte eind van de korte cyclus maar ook nog eens aan het begin van het slechte deel van de lange schuldcyclus.

[ik vind dit een te negatieve analyse: centrale banken gingen in 1937 te snel over tot verkrappen, maar na 1942 kwam men tot inkeer en bleef de rente vergeleken met de economische groei laag tot ongeveer 1965. Dat waren goede tijden voor beurzen. De rente is momenteel historisch gezien laag en alhoewel de lange trend van de rente nu omhoog is, hoeft dit de beurzen niet erg te raken als de trend maar langzaam omhoog is en inflatie laag blijft.
De trend van de beurzen kan natuurlijk niet zo goed blijven als we gezien hebben van 2009-2018. We zitten nu met een lagere groei van de productiviteit en beroepsbevolking dan na 1942 en dat maakt het waarschijnlijk dat beurzen het minder goed zullen doen dan in de periode 1942-1965. Veel hangt ervan af of de animal spirits terugkomen, dat het bedrijfsleven meer durft te investeren in AI, climate change, the internet of things, big data, biotech etc. Er zijn mogelijkheden te over, maar men durft nog niet voldoende risico te nemen op nieuwe investeringen. Men voelt zich veel zekerder met oude investeringen en koopt eigen aandelen terug. Financial engeneering is (te) ver gegaan.
De kans is dus de terugkeer van de animal spirits, maar het risico is van oprukkend populisme en deglobalisering, minder internationale samenwerking.]

Dalio gaat ook in op de politiek. In 1937 was populisme, nationalisme sterk. De roep om sterke leiders was onweerstaanbaar. De afbrokkelende macht van de oude wereldleider (Engeland met het Gemenebest) werd uitgedaagd door opkomend Duitsland. Nu zie je weer zoiets: de macht van de VS lijkt te zijn getopt, men wil zich meer terugtrekken tot eigen land, America First (of zelfs America Alone), terwijl China aan komt stormen als nieuwe grootmacht. In de geschiedenis leidde dat vaak (Dalio telde 16*) tot grote oorlogen tussen de oude wereldmacht en de nieuwe uitdager. Er dreigt daarom nu weer een oorlog tussen de VS en China, maar veel hangt af van de leiders. Als deze verstandig zijn, hoeft een en ander niet gewelddadig te worden.  Amerika kan de opkomst van China (en straks India) niet tegenhouden, maar kan toch rijker worden.

Vergelijking met onze analyse van de Kondratieffgolf met schuivende machten door veranderingen in de tijdgeest
Dit  laatste deel van de analyse van Dalio sluit aan bij analyses over de redenen voor de opkomst van populisme tegenwoordig. Er is alom ontevredenheid. Men ziet de kinderen niet zo rijk worden als ze zelf. Globalisering is prachtig voor de Opkomende Landen, maar niet voor de middenklasse in het Westen. De rijkdom, de vrucht van de economische groei,  gaat te geconcentreerd naar de bovenlaag. Verwaaijen stelde in de NRC dat een nieuw akkoord van Wassenaar nodig is. De oude politiek werkt niet meer, zorgt niet meer voor welvaart voor iedereen, pakt problemen als climate change volstrekt onvoldoende aan. Het zorgt niet voor voldoende vaste banen (vooral bij lage en midden inkomens), maar creëert vooral flex-banen. Er is een verstandige migratiepolitiek nodig. Zorgkosten dreigen te zwaar te worden. Zoals al gesteld, financial engeneering zit investeringsgroei in de weg maar hogere zorglasten ook. De consument ziet stabilisatie van de consumptie ex zorg, alleen groei van de zorgconsumptie. Herverdeling via subsidies en belastingen zorgt ervoor dat de middenklasse weinig vooruitgang ziet en het maakt maar weinig uit of je veel of weinig werkt. Dat is allemaal onbevredigend.

De pendule van de tijdgeest is sinds het akkoord van Wassenaar en de start van de disinflatieperiode, de gunstige fase van de lange schuldcyclus, in 1982 voortdurend in de richting gegaan van sterker wordende macht van bedrijfsleven (Business in mijn boek met Ter Veer) en de rijkste ongeveer 10% (Individuen in ons boek) en ging ten koste van de macht van de overheid (G) die moest bezuinigen en de macht van de middenklasse (Employees in ons boek). Dat is een lange periode voor een lange golf. Er moet een keer komen in die trend na 1982 van sterker en zwakker wordende machten. Loongroei moet beter aansluiten bij de groei van de productiviteit. Piketty liet zien dat dit eigenlijk alleen maar is te verwachten bij hoge groei. Of bij een gemeenschappelijk doel zoals de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Dat kan nu weer bij gemeenschappelijke strijd tegen climate change en oplossen van problemen van vergrijzing.  



3 mei 2017

Grantham This Time Seems Very, Very Different: het gevaarlijkst is geloven in this time is different, daarna in things are never different

Gisteren kwam de kwartaalvisie van GMO https://www.gmo.com/docs/default-source/public-commentary/gmo-quarterly-letter.pdf?sfvrsn=44 uit. Zoals zo vaak was het verhaal van huidige GMO baas Inker overvleugeld door dat van hun grand old man Grantham. En dat terwijl het verhaal van Inker in mijn ogen ook zeer de moeite waard was (o.a. het verzekeren van een aandelenportefeuille met putopties is vaak niet verstandig, niet hetzelfde als het verzekeren van een huis tegen brand) , 

Grantham wist met zijn kwartaalverhaal weer uitgebreid de financiële media te halen met zijn variant op wat de gevaarlijkste financiële uitspraak is: naast this time is different had hij het over dat geloven dat 'things are never different' misschien nog wel gevaarlijker was.
Die ontboezeming had hij nodig om uit te leggen waarom hij de laatste jaren er finaal naast gezeten had dat de aandelenkoersen moesten gaan kelderen, omdat de waardering te hoog was.
Grantham denkt dat de huidige waarderingen langdurig hoger zullen blijven dan in de periode van voor 1997.Dat is overigens een beruchte uitlating die doet denken dat de meest gezaghebbende econoom/ belegger van zijn tijd Fisher in 1929 gezegd had dat de waarderingen permanent op een hoog niveau waren aanbeland.
Grantham heeft zijn beleggingsopvoeding gehaald uit de leer van Ben Graham dat je altijd goedkoop moest kopen, omdat er uiteindelijk mean reversion is naar de normale waardering. 
Tot vorig jaar dacht hij te weten wat een normale waardering hoorde te zijn. Nu dus stelt hij dat bij, de waarderingen horen hoger te zijn dan wat we voor 1997 zagen.

Na 1997 is er een andere trend. Grantham zegt dat je ongeveer 50% boven en onder de trend moet zitten en dan kun je de trend van voor 1997 niet meer handhaven. Na 1997 zit je maar enkele maanden qua waarderingen onder de trend.
Grantham kan zich wel voor de kop slaan waarom hij pas zo laat zag dat de trend om was, maar goed, dat is een gegeven en nu moet je uitleggen waarom die trend anders is geworden

Volgens Grantham komt het omdat de winstmarge structureel hoger is geworden. 
Ik heb in zijn plaatje een rode en blauwe pijl getrokken. Ik geloof dat er tijden zijn waarin de winstmarge structureel omhoog gaat en daalt. Niet oneindig lang, maar lange tijd zoals ongeveer past bij een lange golf in de economie, de Kondratieffgolf.
Rond 2018 kan er een omslag komen, zo hebben ter Veer en ik in ons boek Beleggen op de golven beweerd. Het kan wat later komen, maar niet tien jaar later. 
Ik ben dus bang dat Grantham ongelijk gaat krijgen dat de winstmarge en de waarderingen permanent op een hoger niveau zijn gekomen. Grantham tekent het normale niveau een stuk lager in dan de huidige niveaus, dus zelfs als ik gelijk krijg dan duurt het misschien nog en hele tijd voordat Grantham zijn verhaal moet bijstellen. En misschien heeft hij wel gelijk en wij niet. Of er gebeurt iets anders, want de toekomst is onbekend, zit waarschijnlijk vol verrassingen.

Wat in de pers/blogwereld vooral de aandacht trok was waarom die winstmarge op een hoger niveau is gekomen en zal blijven.
De meeste betogen gaan vooral uit van afbrokkelende macht van vakbonden, of zoals ter Veer en ik zeiden, van de afnemende macht van de factor arbeid (employees) versus kapitaal (business). Dit zou o.a. door globalisatie komen. Dat maakte arbeid goedkoop en zorgde voor een race to the bottom voor vennootschapsbelasting. De opgekomen macht van individuen zorgt voor meer inkomensongelijkheid en hogere winstmarges. 

Grantham zegt dat 80% van de stijging van de structurele winstmarge is te verklaren met de lagere reële rente.De lagere rentekosten zijn niet doorgegeven in lagere prijzen maar zorgden voor een hogere winstmarge. Er was meer leverage mogelijk en dat zorgde ook voor hogere marges. Die hogere leverage kon door vooral de lagere rente maar ook zaken als meer stabiliteit in de economische groei.

wat maak ik op uit het plaatje? Er staan twee graadmeters voor de risicobeloning van obligaties afgebeeld. Hoe steiler de rentecurve (10-2 jaar), des te hoger is de risicopremie, het roll down effect. Nog wat preciezer is de termijnpremie (de blauwe lijn).
deze risicopremie op obligaties is weer positief, maar veel lager dan voor 2008 en vooral 1997 het geval was.
dat was een breuk in de tijd: daarna ging het veel slechter met economische groei en kon de reële rente niet meer normale niveaus bereiken.
zo'n breuk in de tijd(geest) kwam vaker voor. De eerste oliecrisis in 1973, waarbij bleek dat het Keynesiaanse recept niet altijd werkte maar een keerzijde had: inflatie en daardoor stagflatie.
heel veel andere trends ontstonden (van flower power en minder discriminatie tot de opkomst van China bijvoorbeeld).
Grantham (en vele andere, het is ontegenzeggelijk de belangrijkste reden waarom de risicopremie van staatsobligaties zo enorm laag is) zeggen dat de demografie met zijn enorme vraag naar veilige inkomensstromen de reële rente laag maakte en ook in de komende jaren de rente blijft drukken.

De grote nadruk van de lage rente die Grantham legt is bijzonder, maar ook zijn andere redenen voor de hogere winstmarge. Die redenen lopen een beetje door elkaar heen en zorgen ook voor een lagere rente.Grantham:
*Corporate power, however, really hinges on other things, especially the ease with which money can influence policy. In this, management was blessed by the Supreme Court, whose majority in the Citizens United decision put the seal of approval on corporate privilege and power over ordinary people. Maybe corporate power will weaken one day if it stimulates a broad pushback from the general public as Schumpeter predicted. But will it be quick enough to drag corporate margins back toward normal in the next 10 or 15 years? I suggest you don’t hold your breath.
* It is hard to know if the lack of action from the Justice Department is related to the increased political power of corporations, but its increased inertia is clearly evident. There seems to be no reason to expect this to change in a hurry.
* Previously, margins in what appeared to be very healthy economies were competed down to a remarkably stable return – economists used to be amazed by this stability – driven by waves of capital spending just as industry peak profits appeared. But now in a very different world to that described in Part 1,4 there is plenty of excess capacity and a reduced emphasis on growth relative to profitability. Consequently, there has been a slight decline in capital spending as a percentage of GDP. No speedy joy to be expected here.
* The general pattern described so far is entirely compatible with increased monopoly power for US corporations. Put this way, if they had materially more monopoly power, we would expect to see exactly what we do see: higher profit margins; increased reluctance to expand capacity; slight  reductions in GDP growth and productivity; pressure on wages, unions, and labor negotiations; and fewer new entrants into the corporate world and a declining number of increasingly large corporations. And because these factors affect the US more than other developed countries, US margins should be higher than theirs. It is a global system and we out-brand them for one thing.

interessant is hoe Grantham verbanden ziet monopoliemacht van het bedrijfsleven, minder investeren, dammen die de gevestigde orde opwerpen tot vorming van nieuwe bedrijven en winstmarges.

16 januari 2017

Yellen is niet goed snik…. Hogere rente is nodig en belemmert groei niet… deflatie is mooi, inflatie is slecht…De echt slechte tijden gaan beginnen en houden zo’n tien jaar aan…zo’n hoge groei als we nu hebben zit er voorlopig niet meer in…nee, de herstelfase staat voor de deur…. De krach van Trump komt, republikeinse regeringen zijn hier heel goed in (daarom is de beursstijging onder een democratische president gemiddeld groter geweest dan onder een republikeinse), in het eerste presidentsjaar bij uitstek….de schuldenberg moet afgebouwd worden voor je goede groei kunt krijgen…. De euro kan uit elkaar vallen…

Dit zijn opmerkingen gemaakt vrijdag bij het overleg van de Kondratieffgroep van het VBA ter discussie van waar we zitten in de lange golf. Kortom weinig nieuwe inzichten hoor ik de criticasters al mompelen. Fake news, geen harde bewijzen.

Het gros zag zich in de winter, de depressiefase van de lange golf zitten, er was uiteraard meer dan normale onzekerheid en alleen Philip Menco zag duidelijk een herstelfase op komst. De Kondratieffwinter is ongeveer voorbij volgens hem en daarna zal het beter gaan met de economie, maar niet veel beter. Dit hoeven niet per se goede tijden voor de beurs te betekenen. Artificial Intelligence en alternatieve energie kunnen de groei weer gaan aanjagen.
Iedereen denkt dat de rente waarschijnlijk het dieptepunt heeft gezet. Dat betekent dat alleen bij een recessie nog echte rentedaling komt.

Jaap van Duijn was het somberste, we duiken de economische winter in. Beurzen gaan flink omlaag, koop goud. De rente gaat omhoog op hogere inflatie. Deflatie is prachtig, als het maar geen loonprijsspiraal naar beneden veroorzaakt, maar om duistere redenen willen centrale banken er alles aan doen om de inflatie te hoog te laten worden. Ze zijn ook veel te bang voor schade die de hogere rente zal aanrichten aan de economie. In de jaren 80 was de reële rente zeer veel hoger en toen kon de economische groei toch herstellen, hoger zijn dan nu. Yellen is daarom niet goed snik dat ze zo laat de rente zo weinig verhoogd heeft. Acht jaar na het einde van de recessie en dan maar twee keer verhoogd, een schande. Er is nu haast geen ammunitie om de komende recessie te bestrijden.

Diverse mensen zagen de huidige groei (bijvoorbeeld 2% in de VS) als te hoog, niet vol te houden in het Westen. De zorgen over China waren iets afgenomen, men heeft de zaakjes daar behoorlijk onder controle. De groei zal verder afzwakken, maar men is minder bang voor een crisis in 2018 (in dit geval hoor ik bij China meer bij de bangeriken).  

Hoofdreden voor somberheid was de groeiende schuldenberg, die echt minder moet worden en dat bij een stijgende rente. Dit is in lijn met de Marxistische theorieën dat lange golven veroorzaakt worden door langzame opbouw van overmatige schulden in de opgang die dan weer langzaam afgeschreven moeten worden in de neergang.
Nu dreigt dat diverse overheidsschulden moeten worden afgeschreven via afboeken bij centrale banken. Of dat zo maar kan zonder enorme economische en financiële problemen is onduidelijk (maar dit wordt niet langer onmogelijk geacht door bijvoorbeeld Bianco; hoge langlopende schulden tegen rente ongeveer 0 kan heel lang goed gaan en in die lange periode is er groei van het nominale BNP). (Philip Menco vergeleek het met die onmogelijke reclame waar een dik iemand beklemd zat tussen twee bomen en via het eten van halvanaise weer los zou kunnen komen).

Over productiviteitsstijging was men wat somberder, meer wat Gordon dacht (de grote uitvindingen zijn gedaan) dan Diamandis/Kurzweil. Maar iedereen zag Artificial Intelligence en alternatieve energie als belangrijke trends (en er zijn meer technologische ontwikkelingen die kansrijk zijn; zorg en beleven zijn volgens mij ook aandrijvers van groei die de droommaatschappij van Keynes met 15 uur werk per week ondanks de opkomst van robots/ AI vooralsnog een illusie maken).
Dat is meer in lijn met de Schumpeteriaanse visie dat de lange golf vooral draait om het langzamer of sneller implementeren van innovaties met bijbehorende bewegingen in de productiviteitsgroei uiteindelijk.

Mijn theorie, dat die te hoge schulden versus het BNP zijn veroorzaakt door de te lage, voortdurend dalende rente en zichtbaar is in een structureel dalende bezettingsgraad van de industrie en hoge rente dan goed is, werd niet omarmd. Bij voorkeur haast alleen de meest veilige investeringen worden nu gedaan. Die worden door de lage rente bubbelachtig gewaardeerd. Hogere rente zou daarom goed zijn om het reservoir aan meer riskante investeringen waar de echte innovaties vandaan moeten komen aan te boren.

Ik ben qua economische groei niet zo somber, maar ik zie na 2018 voorlopig weinig moois voor de beurzen. Ik denk dat het meer op 1965 lijkt (en niet op 1982), een periode met goede economische groei maar waar de waarderingen van aandelen beginnen af te brokkelen onder de hogere inflatie en bijbehorende rente. Jaap vindt het op 1973 lijken en Philip op 1982.  Het track record van de voorspellingen van Philip (voor o.a. inflatie, rente maar ook economische groei) is van ons groepje het afgelopen decennium het beste geweest.

Wat Jaap zegt over het verband tussen inflatie, rente en groei, lijkt mij heel plausibel. We moeten niet zo bang zijn voor een hogere rente, die moet nog flink stijgen voor de groei structureel in problemen komt. Het was vermoedelijk beter geweest als Yellen na 2010 was begonnen de rente voorzichtig te verhogen.  En hogere inflatie is helemaal niet gunstig, zeker niet voor gepensioneerden. Jaap stelt dat de welvaartsgroei door productiviteitsstijging in de afgelopen decennia vooral richting consumenten (individuen) is gegaan via lagere prijzen. Een beetje naar hogere winsten en niet naar hogere lonen van de middenklasse. Ik ben het hier (uiteraard)mee eens, dat was een van de grote inzichten van ter Veer, dat individuen in deze Kondratieffgolf belangrijker zouden worden (een nieuwe macht zouden zijn) en sterk zouden staan (het beter zouden krijgen).

Iedereen vindt dat de groei iets tot behoorlijk beter is geweest dan gemeten is via het BNP. Het draait steeds minder om productie en meer om diensten. Zaken als Facebook en iedereen kopen tegen laagste prijs via internet zit onvoldoende in de metingen.
Al te veel verschil kan het echter niet maken omdat het BNI met de i van inkomen de lage groei van het BNP bevestigt.

De derde visie op de lange golf is dat deze veroorzaakt wordt door oorlogen. Philip Menco wierp op dat er 100 jaar zat tussen de Napoleontische oorlogen en de Eerste wereldoorlog. Nu is er weer 100 jaar verstreken. René Willemsen was er niet gerust op vanwege allerlei historische parallellen. Dit soort zaken is moeilijk te voorspellen en inzichten hierop kunnen snel draaien. Sep van de Voort haalde Churchill aan die in 1932 dacht dat een oorlog nog ver weg was, men iets geleerd had van de eerste wereldoorlog en in 1936 zijn mening moest bijstellen naar bang worden voor een nieuwe oorlog. Populisme en langdurig slechte tijden zijn uiteindelijk vaak reden voor grote oorlogen, maar dit lijkt nog een tijd weg vanwege de demografie in het Westen en het ontbreken van de noodzaak meer Lebensraum te krijgen (Poetin herstelt slechts delen van de Sovjet Unie).


De vierde visie op de lange golf is de verandering van de lange termijn trend van de tijdgeest. De pendule van de tijdgeest van rechts denivelleren en dereguleren met de invisible hand steeds meer aan het stuur van de economie sinds 1982 is te ver naar rechts uitgezwaaid en moet de andere kant op. Daar is iedereen het over eens, maar hoe dit gaat gebeuren is onduidelijk. 
Als de tijden slecht worden/blijven dan wordt herverdeling steeds belangrijker. De koek gaat dan naar de electoraal machtigen, de witte 50-plussers en minder naar de jeugd en bepaalde minderheden, ook al hebben die het niet goed. Dan blijf je populisme houden met maatregelen tegen immigratie, groot gevaar voor uit elkaar vallen euro/ Europa. Maar vooralsnog komen de nationalistische regeringen van rechts (VS, VK) en die sturen aan op lagere belastingen voor bedrijfsleven en individuen naast protectionisme. Protectionisme hoort te leiden tot lagere groei productiviteit, lagere reële lonen vanwege de hogere inflatie. Maar je ziet in de VS en eigenlijk ook het VK dat de animal spirits van Keynes lijken wakker te worden. Dit wijst op herstel van de productiviteitsgroei, meer investeringen, zowel van het bedrijfsleven als de overheid. 
Daardoor ben ik (en niet alleen ik) behoorlijk in verwarring: wat gaat winnen: de roep om een rechtvaardigere maatschappij met een sterkere overheid die meer mag herverdelen om ongelijkheid te verminderen of de roep naar meer groei, uitbannen van secular stagnation via aanwakkeren animal spirits met lagere belastingen en hoge investeringen overheid met beperkt meer protectionisme/ inperking immigratie/ herverdeling richting witte middenklasse? 

8 januari 2017

overpeinzingen: waarom viel de productiviteitsstijging zo ver terug; de lange golven en de kans van Trumps belastingplannen

Al enige tijd is het duidelijk dat de economische groei in de wereld sterker aan het worden is, tegen Brexit, onzekerheid van Trump en kapitaaluitstroom uit China in. Vlak nadat men een rotsvast vertrouwen had gekregen in het secular stagnation scenario van vooral Summers. Voorlopig houdt bijna iedereen de stijging van de PMI’s en andere economische indicatoren op een tijdelijke opleving die na het eerste kwartaal voorbij is, het is slechts een ‘strong patch’. Het is niets meer met productiviteitsstijging en het wordt ook nooit iets meer, zoals Gordon/ Grantham al tijden aan ons voorhouden.

De FED luistert vooral naar wat Fernald (San Francisco Fed) zegt over productiviteitsstijging. Zijn vonnis is dat productiviteitsstijging kan herstellen van de huidige 0-0,5% naar 1,5% als er voldoende (=meer dan nu) geïnvesteerd wordt. Dat zou langzaam gaan, want er zijn veel investeringen nodig om weer op de oude productiviteitsgroei te kunnen komen. Productiviteitsgroei door betere opleiding is nog maar minimaal, door vergrijzing verdwijnt er heel wat kennis en ervaring van de werkplek.

Dat lijkt een plausibel verhaal. Maar men is elke keer verrast door elke grote draai in de trends van de productiviteitsgroei. De enorme groei na 1950 kwam onverwacht, men geloofde in een terugkeer van de depressiejaren omdat het herstel van de oorlogsschade achter de rug was. Men zag pas na jaren dat na 1965 de productiviteitsgroei structureel afzwakte, men zag het herstel van de productiviteitsgroei na 1995 niet aankomen en de grote afzwakking na 2010 kwam ook onverwacht (enige afzwakking werd wel verwacht, maar dat we in 2016 op 0 zouden zitten in de VS echt niet).

Daarom is er wel degelijk kans dat we verrast gaan worden door een veel krachtiger herstel van de productiviteit dan gedacht.
Pas na tijden heeft men het verhaal waarom de productiviteitsgroei zo keerde. Na 1965 was het door het opraken van de grote innovaties die uitgesteld waren door de tweede wereldoorlog en de crisisjaren ervoor, door het afnemen van de investeringen in infrastructuur (de scholen en de zwembaden waren gebouwd schreven we in de Beleggingsnota’s van de jaren tachtig). Maar er werd nog jaren stevig geïnvesteerd na 1965, daar kon je niet aan zien dat de productiviteit weg aan het vallen was. Inflatie zorgde voor problemen met te weinig afschrijvingen om kapitaal te kunnen vervangen. Regelgeving zorgde voor inflexibele arbeidsmarkten, het overeind houden van verliesgevende bedrijven. Dat keerde na 1981, maar zorgde pas rond 1995 voor een echte opleving van de productiviteit. Rond die tijd was men al zo lang verbaasd dat al die investeringen in IT geen extra productiviteit konden bewerkstelligen dat men alom Solov aanhaalde die zei dat hij overal computers zag, maar geen productiviteitsgroei. En toen schoot de productiviteitsgroei omhoog. Greenspan zag het bijna onmiddellijk en verhoogde de rente nauwelijks, een enorme hausse in investeringen veroorzakend.

Waarom de productiviteitsgroei zo afzwakte na 2010 is nog niet helemaal duidelijk. Ja, er is te weinig geïnvesteerd en er is vergrijzing. Maar waarom gebeurde het ook in landen die wel veel investeerden en nog een behoorlijk groeiende beroepsbevolking hadden?
Mijn theorie is dat de rente te laag is geworden, te lang onder de nominale groei van het BNP bleef zonder dat er een investeringsherstel kwam. Er werd geïnvesteerd, maar alleen steeds meer in projecten met weinig risico (en daarmee ook weinig rendement, maar wel een rendement dat ver boven de rente lag). Er kwam regelgeving om de kredietgroei te beteugelen, al betoogden de regeringen dat investeringsgroei moest worden aangewakkerd. De rente daalde naar nooit eerder vertoonde lage niveaus en de reactie was uiteraard meer lenen voor projecten met steeds lager risico. Inkoop eigen aandelen is een zeer veilige investering. Dividendverhoging via iets meer lenen ook.
Het gevolg was dat de schuldenopbouw na de kredietcrisis gewoon doorging. Deleveraging gebeurde op slechts enkele plaatsen. Via afschrijving van hypotheken vooral was er deleveraging bij de Amerikaanse consument. De veel strengere kredieteisen van de banken zorgden in sommige landen bij het bedrijfsleven deleveraging. Overheden hadden te kampen met o.a. veel grotere uitgaven door de geëxplodeerde werkloosheid en redding banken. Overheidsschulden explodeerden. De totale leverage in de economie liep op na de kredietcrisis.

Schulden/BNP zitten sinds de Tweede Wereldoorlog in een stijgende trend. De kredietcrisis liet zien dat we optimale hoogte in veel landen ruim hadden overschreden. Extra schulden leveren nog maar een fractie op van wat dit in de jaren vijftig opleverde. De omloopsnelheid van geld daalt al een paar decennia.
Andy Lees van Macro Strategy Partners produceert van tijd tot tijd artikelen waarin hij en zijn collega’s fulmineren tegen overmatige schuldgroei en de funeste invloed die dat heeft op de productiviteitsgroei. Schuld/BNP omhoog gaat samen met productiviteitsgroei omlaag. En er is een erg sterk verband met de structurele daling van de bezettingsgraad met die te hoge schulden. Er wordt onrendabel geïnvesteerd volgens hen.

 Geloof in lage stijging productiviteit en Trump
Er is onvoorstelbare onduidelijkheid over de belastingplannen van Trump. Voor het eerst komt er een president die verstand heeft van belastingen. De plannen van ‘border taxes’ werden eerst afgeschilderd als een stukje lachwekkend protectionisme, maar nu zie je echte (republikeinse) fans komen. Je kunt het verkopen als een soort invoering van BTW met onduidelijke gevolgen voor arbeid, kapitaal en kredietgroei. Misschien gaat het arbeid goedkoper maken en zorgen voor minder kredietgroei en meer groei eigen kapitaal via beursemissies etc.
Het systeem maakt import duurder en export goedkoper. Een en ander zou geneutraliseerd kunnen worden door een  hogere dollar gecorrigeerd voor de hogere inflatie, maar volledige neutralisatie lijkt onwaarschijnlijk . Een manier van werken die buiten de VS heel normaal is, ook in Mexico en Canada.

Wat betekent het verder.
BTW verhoogt inflatie en remt consumptie tenzij begeleid met lagere inkomstenbelastingen (zoals gaat gebeuren).
Rentelasten worden minder aftrekbaar om het begrotingstekort niet te groot te maken. Dat betekent een streven naar meer eigen vermogen en minder vreemd vermogen. Meer investeren in risicovolle projecten met dat grotere eigen vermogen versus vreemd vermogen. Minder kredietgroei hoort te leiden tot hogere productiviteitsgroei, hogere omloopsnelheid van geld.
Het nieuwe systeem zou de belastingen in de VS minder ingewikkeld maken, vooral voor grensoverschrijdende activiteiten. Deregulering is gunstig voor groei mits goed (niet asociaal) uitgevoerd.


Hoe meer ik erover lees, des te minder bang word ik voor de ‘bad Trump’ en zie ik meer kansen voor de ‘good Trump’. Ik ben nog steeds verbijsterd dat Amerika zo iemand koos, maar de kiezer was niet gek: hij zorgt voor verandering, noodzakelijk als men van die secular stagnation af wil, en -als hij maar opgevoed wordt om al die racistische uitlatingen zo veel mogelijk achterwege te laten, niet in acties om te zetten- dan kan de ‘good Trump’ de overhand krijgen. Productiviteitsgroei gaat meevallen, boven 2% uitkomen in de VS.

2 december 2015

Waarom kwam er niet een voorspoedperiode na het financiële herstel van de beurzen en de huizenprijzen?

Onze hoofdgedachte in ons boek in 2009 was dat hoge economische groei betrekkelijk snel zou terugkeren na de kredietcrisis. Er waren immers heel sterke groeimotoren in de vorm van de BRIC’s en de enorme technologische vooruitgang vanwege met name de opkomst van het internet en wat daarmee samenhangt. Er zou ongekende monetaire stimulering blijven komen, want er was geen inflatiegevaar. De negatieve invloeden van de demografie zouden nog wat uitgesteld worden via langer doorwerken en de nog redelijke demografie in de VS en China.
De monetaire stimulering zou zorgen voor hogere koersen en schuldreductie vertragen/ pijnloos maken.

Die stijging van de koersen is er inderdaad gekomen en hoofdzakelijk voor de redenen die we gaven (het zou beter gaan dan de naargeestige verwachtingen, er zou goede winstgroei komen vergeleken met de groei van het BNP (want bedrijven en individuen stonden/ staan sterk) en er zou veel monetaire stimulering komen).

Met die voorspelde mooie economische groei in de wereld ging het helemaal mis. Daar kregen de pessimisten gelijk, maar om de verkeerde redenen. De pessimisten zagen een enorme groeiterugval door deleveraging, afbouw van de schulden.  
De schulden zijn (ook) na de kredietcrisis enorm gegroeid wereldwijd. De schuldopbouw was niet bij de westerse particulieren, maar bij de overheden en het bedrijfsleven in met name China.
Het bankwezen is behoorlijk hersteld in vooral de VS, maar er was ook herstel in Europa en Japan. Hoe het bankwezen in China er bij staat is onduidelijk, maar dat is al decennia zo, of een en ander te veel verslechtert is nog steeds mistig. Het bankwezen gaf te weinig krediet om goede groei te bewerkstelligen. Eerst was het te arm, daarna bleek de vraag van kredietwaardige partijen te zwak.

De pessimisten zaten er niet naast dat het financiële stelsel de groei zou belemmeren omdat er te veel schuld was opgebouwd. De effectiviteit van geldgroei om de economische groei aan te wakkeren (zichtbaar in de dalende omloopsnelheid van geld) daalde en daalde maar verder.
De kredietcrisis veroorzaakte een verschuiving van de schuldopbouw in de richting van de overheden. Daar ging het spectaculair mis in de europeriferie. (dit was misschien wel de grootste reden dat de groei wereldwijd zo laag bleef, iets dat we in 2009 niet zagen aankomen)
Schulden van bepaalde overheden waren zo groot geworden dat zonder steun van de rest van de eurozone en de ECB niet meer was voor te stellen dat je je geld als obligatiehouder helemaal terug zou krijgen.
Bijna alle overheden gingen bezuinigen, geheel tegen het recept van Keynes in dat je in tijden van crisis de vraag via de overheid moet stimuleren. En dat bij extreem lage rentes in de meeste westerse landen.
 Die bezuinigingswoede kwam onverwacht, want bezuinigende regeringen in slechte tijden zouden weggestemd worden. Niets van dat alles. Politici die bezuinigden werden meestal juist daardoor herkozen. Je zag het in de VS, waar de republikeinen steeds meer stemmen wonnen via nog meer bezuinigen, in Duitsland waar de zuinige Merkel  een enorm stemmenkanon bleek, in het VK waar de conservatieven herkozen werden en ook in o.a. Nederland waar Rutte werd gekozen op bezuinigen.  
Wij zagen die doorgaande bezuinigingen niet aankomen. De negatieve bijdrage van de overheid aan de Amerikaanse groei na 2011 was groot en ongekend hardnekkig. Pas in 2016 draait dit beleid waarschijnlijk. Demografie maakt bezuinigen waarschijnlijk (hier is nog geen duidelijk antwoord op gekomen vanuit de theorie, vooralsnog wijst de theorie er nog op dat bezuinigen niet goed is geweest voor ten minste groei op korte termijn) nodig om de overheidsschuld niet uit de hand te laten lopen, maar waarom moest dit hersenloos via een soort kaasschaafmethode. Bij deze lage rentes moeten overheden investeren, in infrastructuur en/of intellectueel kapitaal via onderwijs en r&d.

Die doorgaand negatieve invloed van de overheid op de economische groei zagen we niet aankomen, met als extreme uitwas de eurocrisis. We zagen de keer in de groei van de Emerging Markets ook niet aankomen.
Ja, de groei in China zou gaan afzwakken, maar dat zagen we pas na 2018 echt gebeuren. China zou een soort groeitraject als dat van Japan en Zuid Korea blijven afleggen. Hoge groei die langzaam minder zou worden totdat er een probleem zou komen met overinvesteringen. Dan zou het overigens behoorlijk mis kunnen gaan, want centraal geleide economieën zijn niet flexibel genoeg, laten het schuiven van de machten niet toe.
Andere Emerging Markets zouden flink blijven doorgroeien, het recept hiervoor is nu voldoende bekend en via de communicatierevolutie moeten regeringen uitkijken met tegen de belangen van het volk in te gaan via ostentatieve zelfverrijking.  Grondstoffenprijzen zouden verder stijgen, er was gewoon te weinig koper en olie.
De daling van de grondstoffenprijzen door minder nominale groei van het BNP in China tegen een niet meer sterkste valuta in de wereld kwam ook voor ons onverwacht, jaren eerder. Zoals bijna altijd onderschat men de kracht van hoge grondstoffenprijzen op nieuwe investeringen voor hogere productie en minder verbruik. (Het omgekeerde trouwens ook).

De derde misser in ons economisch verhaal was de gedachte dat het sterk staan van de machten individuen en bedrijfsleven genoeg was voor een voorspoedscenario. Het was inderdaad goed genoeg voor een herstel van de koersen en daarmee de asset economy, maar niet genoeg om de consumptie aante wakkeren. Ook de investeringsgroei was zwakker dan we dachten omdat men massief door bleef gaan met financial engeneering
via o.a. inkoop van eigen aandelen. De opkomst van individuen als macht in plaats van werknemers, employees, is inderdaad heel belangrijk geweest en essentieel om uit te leggen wat er gebeurde in de economie. De consument kwam sterk te staan via lagere prijzen, weinig pricing power, maar de inkomensongelijkheid nam toe. De middenklasse werknemer kreeg het relatief steeds slechter. Wij dachten dat de meeste mensen wel onder de noemer individu waren te scharen, je nam ze mee als huizenbezitter, kenniswerker, zorgmedewerker. Iedereen zat toch op internet en had zijn netwerk via bijvoorbeeld Facebook. Maar het bleek dat maar een klein deel van de westerse mensen kon profiteren van individualisatie, globalisatie, de kenniseconomie. Het was meer LinkedIn dan Facebook dat zorgde voor een sterke positie in de wereld. Hiermee samenhangend is er ook een teloorgang gaande van de vaste baan. Er komen steeds meer tijdelijke contracten met hun lagere lonen en grotere baanonzekerheid. Daarmee legt men in Japan uit waarom de nominale lonen er gemiddeld daalden in het afgelopen decennium.

De vierde misstap was met de demografie en de daarbij horende krimp van de beroepsbevolking in veel westerse landen. De vergrijzing zagen we aankomen en gaven daar behoorlijk wat aandacht aan. Men zou langer gaan doorwerken (sic) en daarom zou de echte klap pas later komen. De zorgklap komt pas als de babyboomer 75-80 wordt, niet als hij 65 wordt. De wat rijkere pensionado begint zijn bezittingen niet te liquideren als hij 65 is, maar pas op ongeveer 70-72 (dat was juist, het lijkt zelfs nog wat later te komen door al dat doorwerken van vooral kenniswerkers). Maar de productiviteit van de oudere werknemer neemt af (niet zo veel overigens) en houdt de gemiddelde stijging van de productiviteit tegen. Ook al door meer deeltijdwerk. Ouderen consumeren ook minder tot de tijd dat ze hulpbehoevend worden.

Een vijfde tegenvaller zat hem in de productiviteitsgroei. Dit kwam niet alleen door het stijgend percentage oudere werkenden, al is de invloed daarvan verrassend weinig beschreven in de economische theorie. Ik denk dat het vooral komt door de overschakeling van dingen kopen naar beleven. Relatief sterke groei van de dienstensector en krimp van de maakindustrie. Productiviteitsgroei in de industrie is altijd veel hoger geweest dan in de dienstensector. Bij de overheid is de productiviteitsgroei eeuwig op 0 gedefinieerd.
Ik zie heel wat meetproblemen. Het aantal ambtenaren is relatief flink afgenomen en de dienstverlening heeft er niet noemenswaardig onder geleden. Daar was dus productiviteitsgroei. Er is in het bedrijfsleven een cultuur van doorgaande kostenbesparing en reorganisaties ontstaan. Om de een of andere reden komt dit niet goed terug in de productiviteitsgroeicijfers. Een ander probleem is dat door internet ineens allerlei diensten gratis of bijna gratis zijn. Heel de netwerkcultuur van Facebook zit nauwelijks in het BNP. De laatste jaren zit intellectueel kapitaal eindelijk in de investeringen. Waarschijnlijk niet goed. De kennisexplosie van het afgelopen decennium is niet al te opwindend te zien in de waarde van intellectueel kapitaal in de berekeningen voor de groei van het BNP.
Er zijn ook de gewone argumenten waarom de gemeten productiviteitsgroei bijna is verdwenen: er is gewoon te weinig geïnvesteerd in het westen in het afgelopen decennium (dat gebeurde immers al in China) en daardoor moest de groei van de productiviteit wel een deuk krijgen. Maar ik denk dat de overschakeling naar beleven (en verzorgen) de hoofdoorzaak is voor de terugval van de productiviteitsgroei en in mindere mate minder fysieke investeringen en vergrijzing. De technologische vooruitgang versnelt eerder dan dat die vertraagt getuige de kennisexplosie sinds internet (ook al denken Gordon en Grantham hier heel anders over http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2012/11/gordon-groei-amerika-is-voorbij-door.html, o.a. door de terugval in productiviteit die je krijgt als je overstapt van goedkope fossiele brandstoffen naar dure alternatieve energie).     


24 september 2015

MorganStanley: het einde van de dalende rente, globalisering, toenemende ongelijkheid van inkomens

Morgan Stanley ziet het einde van drie trends die decennia geduurd hebben –zoals Ter Veer en ik het zien de opgaande fase van de Kondratieffgolf gezien door de bril van het bedrijfsleven.
Zij bespreken dit in:  Could Demographics Reverse Three Multi-Decade Trends?

De drie trends zijn:
1.     De dalende trend van de (reële) rente
2.     De dalende trend van de arbeidsinkomensquote
3.     Toenemende ongelijkheid van inkomens

Dit zou dan vooral samenhangen met demografie en globalisering.
Sinds 2008 is er een eind gekomen aan het demografische dividend. De enorme groei van de beroepsbevolking is omgeslagen in krimp, vergrijzing. Dat veroorzaakt inflatie (hogere zorgkosten) bij een dalende spaarquote (vergelijk Japan). De toenemende omvang van de besparingen in China heeft wereldwijd inclusief Japan gezorgd voor dalende reële rentes. Dat is aan het keren.
De dalende trend van de arbeidsinkomensquote is veroorzaakt door de groei van de beroepsbevolking in het Westen gecombineerd met een veel hogere groei van het aantal arbeiders in Emerging Markets. Dat keert en daarmee ook de inkomensongelijkheid.

.Sinds 2008 groeit de wereldhandel nauwelijks sneller dan het BNP en in 2015 zelfs langzamer. Dat wijst op afname van globalisering (en tegenvallende economische groei versus verwachtingen).

Globalisering heeft ervoor gezorgd dat de daling van de arbeidsinkomensquote in het Westen niet gerepareerd kon worden. Er was een wedloop naar lagere vennootschapsbelasting in de wereld.

Dit plaatje is niet in lijn met de data dat men na 55 minder consumeert aan goederen. Pas na 70-80 gaan de kosten voor gezondheidszorg steeds sneller omhoog tot zorgelijke hoeveelheden (overigens, dan bijna helemaal betaald door de overheid, vooral in Nederland).
Verder zien we een keer in hoe men QE denkt in te zetten: niet alleen om banken en rijken te helpen, maar ook om overheden meer te laten investeren in infrastructuur en potverteren in uitkeringen etc. QE heeft vooral de rijken geholpen via het oppompen van de waarde van assets. De asset economy had de economische groei moeten helpen volgens de motivatie van de FED (Bernanke). Dat is nauwelijks gebeurd. Er was ook in de VS geen inkomensstijging voor de modale werknemer en de modale werknemer heeft geen of weinig aandelen. De huizenprijs is nog steeds niet op een all time high, al helemaal niet in reële termen.

Tot op heden is consumptie uit toegenomen bezit teleurstellend laag geweest. Ten dele is dit, omdat men niet gelooft dat de waardestijging permanent is, het is opgeklopt via QE en dat is tijdelijk. De laatste tijd komen er echter signalen dat men begint te geloven dat assets permanent meer waard zullen blijven http://www.bankrate.com/finance/consumer-index/financial-security-charts-0915.aspx?
Je ziet overigens enige ontwikkelingen dat millenials optimistischer worden over hun baanzekerheid en financiële omstandigheden. Bij 50+ is er door de lage rente meer angst dat men onvoldoende heeft gespaard.

De groeiende tijd die men met pensioen is, kan niet al te veel verder groeien, anders wordt de financiering hiervan onhoudbaar. Dan wordt er te veel ontspaard en gaat de rente omhoog.

de rijkdom is toegenomen (plaatje doug Short), maar dat heeft niet tot grote stijging van inkomens geleid, wat de bedoeling was van QE

Sinds de opkomst van Corbyn begint men anders te denken over QE. Het monetaire beleid moet niet de banken en de rijken helpen, maar de overheid. Centrale banken moeten overheden financieren die dat geld gebruiken voor infrastructuur en andere zaken zoals hogere uitkeringen, meer zorg, meer defensie, meer en meer in ieder geval.
Het wordt nu geopperd door anderen. Bij de Citibank vinden ze in ieder geval dat een nieuw ronde QE dit tot gevolg zal hebben.
Een en ander geldt met name voor de millennials. Dus loonstijging. Dit is de afgelopen jaren vooral geremd door lagere aanvangssalarissen voor millennials (en geen loonstijging voor ouderen). Deze te lage aanvangssalarissen worden nu dus weggewerkt. Loonstijging gaat de komende jaren aan de hoge kant verrassen (ik noem het niet positief, want het is niet goed voor beurzen, maar het zou de FED wel eens op andere gedachten kunnen brengen en de rente meer verhogen).

3 juni 2015

Doug Short: Tobin's Q zegt ongeveer zelfde als afwijking structurele trend van S&P

Gisteren http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2015/06/doug-short-we-zitten-in-een-secular.html liet ik een plaatje zien hoe Doug Short de lange bull en bear periodes van de reële S&P 500 zag. Dat is het bovenste deel van het plaatje http://www.advisorperspectives.com/dshort/updates/Q-Ratio-and-Market-Valuation.php. Hij deed een regressieanalyse en dat leverde de rode lijn op als structurele trend. De mate waarin de reële S&P afweek van die structurele trend komt heel goed overeen met hoe veel Tobin's Q afwijkt van het gemiddelde.
Tobin's Q was de maatstaf die Tobin ontwikkelde om te beoordelen of aandelen duur dan wel goedkoop waren. Het geeft aan hoe ver de aandelenkoersen zijn uitgestegen boven de vervangingswaarde van de assets van de onderliggende ondernemingen.
Een en ander geeft aan dat aandelen op het ogenblik veel te duur zijn. Bij de huidige monetaire politiek en lage rentes is zo'n overwaardering heel logisch en kan best nog wel aanzienlijk groter worden.

5 mei 2015

200 jaar loongroei: pas na lange periode van technologische vooruitgang zie je hoge reële loongroei

We zijn veel te somber dat de huidige technologische vooruitgang nooit meer tot hogere lonen zal leiden. Er is eigenlijk niets nieuws onder de zon. Zo ging het ook in het begin van de Industriële Revolutie. In Lowell, de Silicon Valley van de 19de eeuw, stegen de lonen van de textielarbeiders nauwelijks van 1830-1860, maar daarna verdriedubbelden ze in 1910.
De textielarbeider die goed kon omgaan met de nieuwe machines verdiende veel meer dan de handarbeider, ook al had die meer vaardigheden geleerd. In het begin was de markt voor de vaardige industriële textielarbeider klein. Weinig mensen konden met de nieuwe machines overweg. Overal produceerde men anders, er was geen uniforme markt voor ervaren textielarbeiders.
Dat duurde decennia allemaal en pas in 1860…

De opkomst van de computer leidde aanvankelijk niet tot grote stijging van de productiviteit.
Nu zie je dat weer een deel van de arbeidsmarkt niet mee kan met de nieuwe vaardigheden die gevraagd worden. Onderwijs is niet ingericht op de nieuwe tijd voor ICT, marketing.
Opnieuw wordt de werkgelegenheid voor de middenklasse weggevaagd. Hun vaardigheden worden niet meer gevraagd door het bedrijfsleven. Machines en arbeiders in lagelonenlanden nemen dit werk over. Maar er is veel nieuw werk ontstaan en als de middenklasse dat aankan, dan komt er weer flinke loonstijging. Onderwijs met dan weer aansluiten bij de wat de ICT arbeidsmarkt vraagt zal zorgen voor hogere groei en lonen in die sectoren. 

Dit zijn allemaal processen die decennia vegen. Vijf of tien jaar tegen zitten betekent niet het einde van de trend. Technologische vooruitgang betekent uiteindelijk meer groei en hogere (reële) lonen. Dat gaat nu echt ook weer gebeuren, maar het duurt allemaal langer dan ons geduld kan opbrengen.

26 april 2015

Toenemende minderopbrengst en seculiere stijging van aandelen en rente

Er was een verhaal http://www.ritholtz.com/blog/2015/04/nasdaq-bubble-stole-from-future-returns/ dat aangaf hoe hoge opbrengsten van aandelen en obligaties (maar ook andere beleggingen) het rendement langzaam wegeten van de navolgende jaren. De enorme opbrengsten van aandelen eind jaren negentig zorgden voor negatieve opbrengsten in de jaren daarna. De waardering was extreem hoog geworden en dan is een langdurige aanpassing nodig. In die aanpassingsperiode zijn de rendementen gemiddeld tegenvallend. Hoe meer de overwaardering toeneemt, des te minder wordt opbrengst: ofwel toenemende minderopbrengst.
Pas in 2009 kwamen er weer tijden van mooie opbrengsten voor aandelen.
 Is dat seculier? 
Seculier is een lange periode van goede dan wel slechte opbrengsten. De periode 1929-1942 en 1965-1982 worden gezien als seculier slecht, terwijl 1949-1965 en 1982-2000 wordt gezien als seculier goed. De vraag is of we sinds 2009 in een seculier goede tijd voor aandelen zitten. Mijn visie is dat de koek omstreeks 2018 op is en er dan iets aan komt à la 1965-1982 maar dan met minder inflatie (hoop ik).


Om een seculiere stijging van aandelen te krijgen moeten aandelen èn goedkoop zijn èn de winstgroei (per aandeel) moet meevallen. Dat was van 2009 tot 2014 het geval in de VS, maar nu worden beide problematisch. 
De waardering is niet meer zo laag dat een en ander veel duurder kan worden. Het kan nog wel, als men dividendrendementen vergelijkt met de zeer lage rente. Maar de rente kan normaal gesproken niet veel meer omlaag. 
Er is ook een probleem op komst met de (reële) winsten. De hogere waarderingen leiden tot veel minder automatische winststijging per aandeel bij inkoop eigen aandelen. De winstmarges hebben ongeveer hun top bereikt, de inhaal vanuit de kredietcrisis is in de VS achter de rug (in Europa hebben we nog wat te gaan). 

Belangrijker is het verhaal voor de langere termijn: de loonstijging gaat met flinke kans op niet al te lange termijn (2018?) niet meer achterblijven bij de winststijging. Men neemt het straks niet meer dat alle welvaartsstijging naar de hoge inkomens en de bedrijfswinst gaat.  Wel de banken redden, maar niet meedelen in het economisch herstel, in dat universum willen we niet meer leven (vrij naar snotneus Jesse van Klaveren). In de VS lees je steeds meer over stijging van de minimumlonen. Die gaat daar optreden. Overigens verdient maar een paar procent van de werkzame bevolking het minimumloon in de VS, dus al te veel algemene loonstijging hoeft een en ander niet op te leveren, maar het geeft wel aan dat de tijdgeest aan het veranderen is. Men is nog ver weg van ‘winst is vies’, men is nog bezig met ‘schuld is vies’, maar langzaam komt het nivelleringsfeestje eraan en dat betekent minder reële winststijging en dat op een moment dat de waarderingen van aandelen hoog zijn en de rente dan waarschijnlijk in de lift moet zitten. De economische groei kan dan beter zijn dan nu het geval is, maar de aandelenkoersen hebben daar niets aan. Loonstijging is inflatoir en vroeger kon de rente daar op stijgen. Die tijd kan terugkomen. 

11 april 2015

De inktzwarte inschattingen van JP Morgan voor potentiële groei in Amerika met subjectieve bijstellingen, eigenlijk tegen beter weten in

Ik heb veertig minuten zitten luisteren naar de podcast van JP Morgan over hun inschattingen van de potentiële groei in de wereld. Ik had het verhaal eigenlijk al gelezen en ik heb er zelfs al over geblogd http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2015/04/potentiele-groei-03-in-europa-en-09-in.html.

Toch was het schokkend voor mij. Als je het hoort, komt het harder aan.
Zo'n Loeys die dan uitlegt dat je overwogen lange staatsleningen moet zijn in de VS, want het wordt nooit meer iets met de rente. Winstgroei is zo iets van de 20ste eeuw. In de 21ste eeuw is er nauwelijks nog winstgroei en dat is nog knap ook bij zo'n lage nominale groei van het BNP.

JP Morgan heeft de schattingen voor potentiële groei in de wereld flink verlaagd, van 3,2% in de wereld naar 2,6%. Dat gebeurt terwijl het gewicht van de snelle groeiers zoals China en India flink toeneemt. Met vaste landengewichten is de daling nog 0,5% meer.
Zo’n daling is al niet best. Maar de reden is erger dan ik dacht. Ik dacht eerst dat we sinds de kredietcrisis alleen maar een vraagprobleem hadden. In de kredietcrisis werd duidelijk dat we niet door konden gaan met meer schulden maken ten opzichte van ons inkomen, iets dat we al meer dan zestig jaar deden en zo goed leek te gaan. Nu bleek dat ineens niet nog verder te kunnen gaan. Je moest schulden afbouwen. Heel onamerikaans.
Door afbouw van schulden, deleveraging, kun je niet meer extra uitgeven dan je inkomen stijgt.
Dat kwartje was wel gevallen de afgelopen jaren. De vraag op de pof, dat was dus einde oefening. De economie had dus een enorm vraagprobleem.
Daar was iedereen het over eens. Men handelde er ook naar. Overheden begonnen nog veel meer uit te geven dan ze binnen kregen. Centrale banken begonnen een stimuleringsbeleid dat zijn weerga niet kende. En toch werd het maar niets met economische groei. Schulden in de economie versus BNP stegen maar door ook al nam de consument niet nog meer schulden op zich in de VS, maar nee, de economische groei kwam niet terug op het oude niveau.

Er is kennelijk meer aan de hand dan een vraagprobleem van de consument. Er is ook een enorm probleem aan de aanbodkant van de economie. Dat was het schokkende voor mij. Ik dacht dat alle problemen van de te lage groei van de laatste jaren aan de vraagkant lagen.
Waaraan zie je de problemen aan de aanbodkant. De aandacht van de meeste verhalen van de afgelopen tijd was dat het misging met de demografie. Vergrijzing komt op ons af en daarmee valt de groei van de beroepsbevolking stil of gaat zelfs in de achteruit zoals in Japan en in delen van Europa. Dat leidde tot allerlei verhalen met lagere schattingen van de potentiële groei, zoals door het IMF.
Dat is geen echt nieuws en daarom niet iets om extra depressief van te worden. Het slechte deel van het verhaal is dat de groei van de productiviteit is weggevallen.

Je kunt de groei van de productiviteit opsplitsen in total factor productivity, capital deepening en betere opleiding. Zelfs capital deepening is nu negatief, zo blogde ik al http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2015/04/fernalds-opsplitsing-van.html. Kapitaal versus BNP kan niet altijd toenemen [denk aan Japan 1990 en China 2018 en wat een ellende dat gaf/ zal gaan geven]. Op lange termijn hangt alles af van TFP, de groei van de total factor productiviteit.
JP Morgan zet dat subjectief op 1,1% omdat er cyclische tegenwinden zijn die de groei van de productiviteit drukten en nog wat dingen die hopelijk beter gaan en dat levert 0,3% extra op.
Dat is veel hoger dan wat ze vinden op basis van hun Okun potentiële groei. De groei van de werkgelegenheid en de daling van de werkloosheid hebben veel minder economische groei opgeleverd dan voor 2010 het geval was. In 2008 en 2009 waren er nog goede cijfers voor de productiviteitstijging door de val van het aantal minder productieve banen in de bouw.

Die 1,1% stijging van de total facor productivity kan daarom een veel te optimistisch verhaal zijn. Overheden hebben hun schulden enorm uitgebreid en dat verhinderde het ontstaan van een depressie à la de jaren dertig. Maar daardoor hebben we een groei gehad die boven onze stand was. Er was inclusief de overheid een doorgaande leveraging en dat moet stoppen daar de demografie dit niet meer verdraagt. Het demografische draagvlak verzwakt en dan moet je niet meer schulden maken. Toch blijft de overheid maar meer uitkeringen doen. Het lijkt het dividendbeleid van de VOC rond 1780 wel.
De groei van de arbeidsmarkt is door de vergrijzing verdwenen. Ouderen werken meer door, maar in deeltijd en minder productief. Dit zorgt al voor vermindering van de productiviteit, maar ook het leereffect wordt bijna nul, wellicht negatief van oude werknemers.

Vreselijk verhaal. We hebben lage groei gehad en volgens de wet van Okun was deze ver boven trend. Als de groei van de werkgelegenheid afzwakt, dan gaat de economische groei terugvallen in de VS en Europa volgt dan zoals altijd waarschijnlijk gedwee.
We zitten veel dichter bij een recessie in de VS dan ik dacht. Winstgroei staat door een en ander onder grote druk. We hebben zo’n 3,5% nominale groei gehad in de VS en dat leidde tot 4,5%+ nominale winstgroei en 2% loongroei. De lage loongroei leidde tot goede groei van de werkgelegenheid.
Nu lijkt een en ander te verergeren richting 3% nominale groei en 2%- winstgroei en 2,5% loongroei.
Stagflatie ligt met meer kans dan ik dacht op de loer. Als de prijzen niet gaan stijgen, dan gaat het helemaal mis met de winsten, zelfs bij lage loongroei. Als de prijzen wel gaan stijgen, gaat de FED een recessie forceren zelfs al was dit niet het plan.

Wat gaat tegen dit verhaal in?
  • ·         De mooie groei in Engeland. Waar halen die toch ineens bijna 3% groei vandaan. Er was en is daar geen geweldige groei van de productiviteit. Overigens was in het VK de productiviteitsgroei het afgelopen decennium het hoogste van de westerse wereld, samen met Japan (!) en de VS.
  • ·         De sprong in kennis in de wereld. Human capital is daardoor krachtiger geworden. De smartphone levert veel meer consumptiekracht op dan wat je ervoor moet betalen. Idem voor nieuwe medicijnen die wel werken. Zo zijn er meer voorbeelden te geven dat het beter met de wereld gaat dan de inkomensontwikkeling aangeeft.
  • ·         Schalieolie die slechts met idiote moeite te winnen is, maar wel rendabel kan zijn. Dit drukt waarschijnlijk de groei van de productiviteit in de VS enorm. Met heel veel moeite wordt olie gewoonenn, maar veel oneconomischer dan met conventionele olie. Toch is schalieolie een bidrage voor de economie geweest in de VS.
  • ·         Ouderen die werken is een plus, ook al is het maar in deeltijd met matige gemiddelde productiviteit (vergelijk Nederland en al onze deeltijdbanen die voor enorme welvaart hebben gezorgd en een dalende productiviteit per werkende)
  • ·         Het verhaal van Woody over infrastructuur en animal spirits. De Amerikaanse overheid kan de investeringen in infrastructuur nog enorm uitbreiden. Dat is rendabel bij een rente van 0%. In de eurozone zijn de animal spirits vrijwel verdwenen. De millenniumgeneratie lijkt meer animal spirits te hebben. Met enig geduld beginnen zij succesvolle zaken op te zetten en komt er toch een betere groei van de productiviteit.