Gezinsformatie VS leidt herstel consumptie

Strategas had het bovenstaande plaatje van de groei van het aantal gezinnen in de VS. In tijden van crisis blijven de kinderen bij papa en mama wonen, als ze weer werk krijgen/ meer vertrouwen krijgen, dan stichten ze een gezin. In de kredietcrisis hebben we een enorme deuk in de gezinsvorming gezien. Na een voor de cyclus lange periode van veel te lage groei van de gezinnen is eind 2010 ineens een versnelling opgetreden. In de komende jaren moet een flink deel van het gat van de groei van de huishoudens beneden de 1% die door Strategas is aangegeven weer goed gemaakt worden. Dat betekent goed nieuws voor de consumptie, want die volgt enigszins vertraagd de groei van het aantal gezinnen.
Het is ook goed nieuws voor de huizenmarkt.
Wel is absoluut noodzakelijk dat de werkgelegenheidsgroei beter op gang komt, anders gat het opnieuw mis met de groei van het aantal gezinnen. Maar het stichten van gezinnen kun je uitstellen, maar uiteindelijk trouwt men toch/ wil men kinderen, d.w.z. gokken op een inhaalreactie is veel kansrijker dan een nieuw dramatisch achterblijven van de gezinsvorming voorspellen (wat wel moet volgens de Nieuwe Normalen,anders krijg je veel te veel groei).

Portugese rente weer door het dak

Het plaatje van Bianco laat zien dat zelfs de vijfjaarsrente in Portugal al de 7% begint te benaderen. 7% wordt als eensoort rampniveau gezien dat op lange termijn niet op te brengen is. Portugal tracht de rentekosten laag te houden door heel veel 3 tot 5 jaar te lenen, dat was tot voor kort nog goed betaalbaar. De vigilantes maken deze strategie in rap tempo onmogelijk.
Portugal laat zich nog niet ontmoedigen en kondigde aan een flink pakket staatsleningen terug te kopen.
De ECB werd door 10jaars rentes ver boven 7% gedwongen weer eens flink Portugese leningen te kopen. Misschien lukt het weer even om de Portugese rente wat te drukken.
Portugal wil helemaal niet zijn schuld afstempelen, deed het niet na zijn verkiezingen wat verwacht werd. Portugal wacht op wat de politici gaan besluiten. In maart hoopt men dat men eruit is, maar dat lijkt me wat optimistisch. Het begint duidelijk te worden dat Portugal als er een goed EFSF systeem wordt afgesproken niet wil afstempelen tenzij er een Europabreed transparant afstempelsysteem weet af te spreken (dat lijkt me niet klaar in maart).

Egypte euforisch na Facebook Revolutie/ Israël bang

Facebook toonde zijn macht via de oproep in Egypte om een en ander niet meer te nemen met 650.000 volgelingen. Mubararak sloot te laat de sociale media om zijn hachje te kunnen redden. Curieus is dat Syrië juist vandaag Facebook weer toestaat.
Obama heeft het gezicht van de VS gered met zijn fenomenale toespraken , ook wel omdat Europa niet een eensgezinde aanmoediging van het Egyptische volk uit de strot kon krijgen.
In Israël geeft Haaretz ruim baan (http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/mubarak-slammed-u-s-in-phone-call-with-israeli-mk-before-resignation-1.342831) aan de frustraties van Mubarak, die ten einde raad hulp ging zoeken bij Ben Eliezer in Israël met zijn verhaal dat Egypte verdoemd is door de komende opmars van de Moslim brotherhood. Mubarak zegt dat de VS nu dezelfde democratie aan Egypte geeft die in Iran de de fundamentalisten aan de macht bracht en in Gaza Hamas.

De euforie lijkt op die na de val van het communisme. Die maakte een eind aan de onderdrukking, maar bracht pas na een hele tijd welvaart. Dat kan Egypte ook overkomen. Maar er is gelukkig wel hoogstwaarschijnlijk een eind an de onderdrukking gekomen.

Opkomende landen uitgedaald of verkoopt men rustig door?

De twijfel slaat toe: storten de koersen van opkomende landen in? Leidt de te hoge inflatie tot een toale krach vanwege tomeloos stijgende rentes? In opkomende landen zijn de koerswinstverhoudingen nog heel sterk negatief gecorreleerd met de rente. Stagflatie wordt nu gezien in tal van opkomende landen, zoals Rusland, Zuid Afrika (waar overigens de aandelenkoersen wel stijgen), stijgende inflatie in bijna alle opkomende landen. In China heeft men de smaak te pakken gekregen om de rente te verhogen (in ieder geval op feestdagen als kerstmis en Chinees nieuwjaar) en in India loopt de uiflatie uit de hand.
In de VS is er nu een flinke uitstroom uit belegginsgfondsen in opkomende landen. Het BRIC-thema is uitgebubbeld zo roepen hedgefundmanagers, na zo veel jaar outperformance moeten de BRIC's maar eens eerst tot de grond toe afbranden voor je er weer in moet beleggen zo stellen ze.
De grote brokers stellen dat de koersen van opkomende landen een oplawaai moeten krijgen omdat de groei in opkoemende landen gaat tegenvallen omdat de inflatie bestreden moet worden en de hoge voedselinflatie niets overlaat van de groei en alleen zorgt voor revoluties, onzekerheid die moet leiden tot een implosie van de koerswinstverhoudingen.
In de westerse landen gaat het sinds enige maanden ineens geweldig, vooral in de VS. De positieve groeieverrassingen gaan uitsluitend uit de westerse landen komen en de teleurstellingen uit opkomende landen, zo meldt men met grote stelligheid.

Moeten we nu de moed opgeven en aandelen van opkomende landen zo snel mogelijk lozen nu we er nog iets voor krijgen? Dat valt te bezien. Gisteren liet ik de plaatjes van Minack zien van de economic suprises volgens Morgan Stanley. Die kunnen niet veel beter meer worden in de VS, dus zo zeker is dat helemaal niet dat het in het westen allemaal zo gaat meevallen. En in opkomende landen ziet men te veel spoken: zo veel infatie komt er ook weer niet, kortom, de hoge groei zoals tot voor kort voorspeld, iets lager dan in 2010 in opkomende landen, zou wel eens uit kunnen komen, een meevaller dus.
In het plaatje boven deze post kun je zien dat de daling van de koersen in de afgelopen vier weken al heel stevig was, meestal keerde het op deze niveaus. Het lijkt allemaal op wat er gebeurde in 2005. Dat was een vergelijkbaar punt in de economische cyclus, dus het vervolg zou daar ook behoorlijk op kunnen lijken. Dat zegt dat de koersen van opkomende landen eigenlijk nu al wat omhoog kunnen, misschien nog 2 tot 3% omlaag moeten. Maar misschien komt er dankzij Mubarak een keer in de trends.

Krijgt Minack gelijk en gaat rente dalen?

MINACK (de bear van down under van Morgan Stanley): pas op. Beter kan het niet worden. De macro surprises werden de laatste tien jaar nooit beter. Zowaar, hij kan me tijdelijk overtuigen.
Bij aandelen minder. Zoals hij zelf zegt is verband aandelen/ obligaties even wat minder sterk (we zijn immers weg uit het Japanscenario van de Great Recession en we gaan richting voorspoed) en daarom is het voor aandelen (nog?) even minder erg dat data wat minder meevallen. Bovendien zien we bij aandelen wat onderreactie op het goede nieuws.
Prudenten nemen winst en kopen obligaties (credits dat dan nog wel).

Pensioenfondsen schandalig rijk, laat ze maar belasting betalen (1992)

Tijden veranderen. In 1992 was de Brede Herwaarderingsdiscussie volop gaande. De politiek was het ermee eens dat die schandalig rijke pensioenfondsen eens flink belasting moesten gaan betalen op hun overreserves. In Trouw stond hier een aardig artikeltje over (http://www.trouw.nl/krantenarchief/1992/09/09/2716893/Erop_of_eronder_voor_de_pensioenfondsen.html, Mario Hooghiemstra bedankt voor de tip)). Dankzij de Raad van State is een en ander nog goed gekomen voor de pensioenfondsen, anders waren ze nog veel armer geweest via legale diefstal via belastingen.

In het artikel staat o.a.:
Die munitie kunnen de pensioenfondsen best gebruiken. Vandaag ondernemen ze in Den Haag een (nieuwe) poging de Tweede Kamer ervan te weerhouden in te stemmen met de plannen van het kabinet die bekend zijn geworden onder de benaming 'brede herwaardering'. Tot nog toe hebben hun argumenten op regering en volksvertegenwoordiging niet veel indruk gemaakt. Vandaag mogen ze hun bezwaren nog eens mondeling geven tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer.

Bij de brede herwaardering gaat het om het afromen van duurzame vermogensoverschotten. Het kabinet vindt dat veel pensioenfondsen inmiddels te veel vermogen hebben opgebouwd, waartegenover geen verplichtingen staan. Nu worden pensioengelden pas belast, op het moment dat ze worden uitgekeerd. Het kabinet zou de fiscus graag eerder willen laten profiteren van de flinke pot met geld - het kabinet schat op zo'n 19 miljard gulden - die er nu staat. Reden voor het kabinet om een heffing van 40 procent voor te stellen over die vermogensoverschotten.

Nu gaat zo'n heffing niet onmiddellijk in. Die dreigt pas als een pensioenfonds gedurende vijf jaar achtereen een vermogensoverschot heeft. Het fonds krijgt in die jaren de kans om het overschot weg te werken door bijvoorbeeld de premies te verlagen, de pensioenrechten voor de deelnemers te verbeteren of premies terug te betalen.

De fondsen hebben zich van meet af aan verzet tegen het plan. Ze beroepen zich erop dat ze hun reserves nodig hebben om te kunnen voldoen aan hun verplichtingen jegens de pensioengerechtigden. Bovendien zijn ze bang dat de premies voortdurend op en neer gaan, als een fonds probeert aan de heffing te ontsnappen.

Bij de indiening van het wetsvoorstel, in 1989, had de Raad van State (het hoogste adviesorgaan van de regering) zware kritiek. Volgens de Raad toonde het kabinet niet overtuigend aan dat de pensioenfondsen beschikten over duurzame overschotten. De Raad was zo fel tegen, dat hij de regering het uitzonderlijke advies gaf het wetsvoorstel maar niet in te dienen.

Het kabinet negeerde dat advies en stuurde het wetsvoorstel in juni 1989 naar de Tweede Kamer. Die had weliswaar wat voorstellen voor wijzigingen, maar deelde wel het uitgangspunt van het kabinet. Tot oktober 1990 verliep de schriftelijke gedachtenwisseling tussen Kamer en regering in een normaal tempo. Na oktober 1990 viel het stil. Het kabinet was aan zet, moest reageren op een aantal suggesties van de Kamer (zoals het niet over een kam scheren van de pensioenverplichtingen van alle fondsen), maar wachtte daarmee zo lang, dat de dreiging voor de pensioenfondsen even weg leek.

Maar in juni dit jaar kreeg het kabinet haast. Het kwam in conflict met het PGGM (het pensioenfonds voor de zorgsector). Dat weigerde de pensioenpremies extra te verlagen om zo een loonstijging voor de verplegers en verzorgers mogeliijk te maken. Met de woorden: "Het PGGM kan het krijgen zoals het het hebben wil" , maakte premier Lubbers duidelijk, dat het kabinet de plannen voor de brede herwaardering van zolder zou halen.

Moddergooien naar Zembla/ Fritsch Bosch

Guus Boender gaf in het FD een reactie op de studie van Fritsch Bosch op een manier waarvan misschien zelfs Sweder van Wijnbergen zou moeten blozen (deze meldde over de directeur pensioentoezicht DNB, toch echt een heel slimme dame (en zij was ook te zien in het beruchte Zemblaprogramma als deskundige waarvan de woorden kennelijk financieel geografisch verantwoord uit verband werden gerukt): “Dit getuigt van een wereldvreemde onwetendheid op financieel gebied die alleen maar als verbijsterend incompetent omschreven kan worden”.)

Guus Boender in het FD: “De berekening van € 799 miljard getuigt van kwader trouw of ongelooflijk actuarieel onbenul”. En wat verder:
“Zembla en Bosch zijn afbrekend, slordig en foutief en in het Bosch-rapport ontbreekt elke vorm van zelfreflectie. Jammer is vooral dat door dit moddergooien de echte leereffecten verloren gaan”.

Ortec: Zembla/ Frits Bosch maken rekenfoutje van € 650 miljard

Frits Bosch berekende dat de pensioenfondsen € 799 miljard armer zijn dan gemoeten had als ze niet bestolen waren door de staat, de premies kostendekkend hadden gehouden en nog eens € 146 miljard als ze een goed beleggingsbeleid hadden gevoerd zonder het slechter te doen dan de benchmark.
Alhoewel al die bovenstaande redenen allemaal beter hadden gekund voor de pensioenfondsen hebben ze toch niet die schade berokkend van € 799 miljard volgens de berekeningen van Ortec (Boender c.s.)/ Cardano/Nijman.
Volgens Ortec was de schade € 650 miljard minder (hij was dus maar € 300 miljard, een bedrag dat ik niet in mijn achterzak heb zitten , maar och. Volgens Kocken van Cardano gaat het echter om maar € 50 miljard, zelfs dat heb ik arme luis als ik ben niet op de bankrekening staan).
Een klein beetje andere veronderstellingen scheelt al snel honderden miljarden als je het doorrekent over periodes van 20 jaar of langer voor alle Nederlandse pensioenfondsen samen. Kocken van Cardano: door foute veronderstellingen te maken over te heffen pensioenpremies maakt Frits Bosch een rekenfout van € 300-350 miljard (in de oorspronkelijke cijfers zit al indexatie in, je hoeft geen premies te heffen omde dekkingsgraad in stand te houden als die hoog is etc.)
Daarnaast zit er volgens 5 300 miljard aan andere rekenfouten in het verhaal van Zembla. De stijging van de levensverwachting die tot hogere verplichtingen leidt en ook de gevolgen van indexatie van pensioenen, veranderende rekenrente, is geen wanbeleid van pensioenfondsen en kon niet in de premies zitten volgens Ortec/cardano (hier heb ik wel enige sympathie met Frits, dat kon je echt van te voren zien dat actuarissen idioot lage levensverwachtingen hanteerden, dat heb ik al de nodige keren beschreven na 1998, het renterisico had echt dichtgegoid moeten worden bij rentes van 8% en dekkingsgraden van 140+).

De conclusie van dat al is dat je met beperkt andere veronderstellingen enorm andere uitkomsten krijgt. Frits Bosch rekent het wel erg dramatsich en Cardano berekent het wel erg optimistisch . Daar ergen tussenin zal het wel zitten, wat het precies is, dat is nog volkomen onduidelijk, al gaat mijn voorkeur wel uit naar de berekeningen van Ortec.
Bronnen: Uitgerekend: Frits Bosch zit er 650 miljard naast in IPN, notitie Ortec; cartoon hein de kort in FD

Zit de rente in het 1994 scenario?

Al enige tijd ben ik bang voor het 1994 rentescenario. Toen bleef de rente maar stijgen tot niveaus die niet meer voor mogelijk werden gehouden. Er was immers ook toen geen inflatiegevaar en de groei van de werkgelegenheid in de VS was toen ook naadje pet.
Maar in 1994 was het ineens duidelijk dat de inflatie wel aan het stijgen was en dat de groei van de werkgelegenheid sterk was. en daar ging de korte rente dan, eigenlijk niet eens zo veel. De lange rente vloog veel harder omhoog in Duitsland en nederland dan in de VS en het VK.

De huidige rentestijging in Nederland/ Duitsland lijkt verrassend sterk op die van 1994, zie de bovenstaande plaatjes (in de VS en het VK is dat veel minder het geval).
De westere variant heb ik vorig jaar laten zien. Wat data mining laat zien dat het tweede plaatje een betere R2 (verklaard percentage van de variantie) oplevert vande periode 1994 vergeleken met 2010/11. Zo zou het best wel eens kunnen gaan, alhoewel ik over niet al te lange tijd eerst weer wat rentedaling zie als de ISM eindelijk eens wat gaat dalen.

Egyptes problemen

De problemen van Egypte groeien, ondnaks de mooie groei van het BNP in 2010.
De bevolking groeit snel, zo'n 2% per jaar. Die groei is al flink afgenomen, maar betekent wel dat Egypte over 35 jaar niet 82 miljoen inwoners telt, maar 164 miljoen. Landbouwgrond is nu al schaars (0,04 hectaar per inwoner) en steeds meer voedsel moet geïmporteerd worden. De landbouwproductie hangt totaal van het water van de Nijl af. Sinds enige decennia heeft Egypte samen met Soedan op basis van zijn militaire kracht afgedwongen dat 85% van het Nijlwater voor Egypte en Soedan is en de rest voor de landen die de bron voor het water van de Nijl zijn (vooral Ethiopië krijgt idioot weinig, maar ook Oeganda en Rwanda worden slecht bedeeld). Die waterverdragen worden opengebroken en dan zal Egypte aanzienlijk minder water krijgen voor zijn aanzienlijk groeiende bevolking. Egypte heeft wel beloofd hier oorlog over te voeren als men er te bekaaid vanaf komt.
Ook met de olieproductie gaat het helemaal mis. Die heeft last van piekolieproductie en die piek was bereikt in 1996, daarna is de productie langzaam bergaf aan het gaan, terwijl de groeiende bevolking meer olie nodig heeft.

Ach, als Egypte nu eens een gewoon industrialiserend land werd net als in Azië dan komt men straks nog een heel eind. Maar nu zit men in een onhoudbare situatie: voedsel en benzine worden steeds duurder en water zo schaars dat ze er oorlog over moeten gaan voeren, daar kun je een bevolking niet mee onder de duim houden.

Uiflatie in India probleem (2)

Een tijdje terug had ik het over de uit de hand lopende stijging van de uienprijzen, een ernstige zaak in India omdat men overal uien in doet bij het eten.
Longview had het bovenstaande plaatje. In het vegetarische India zijn de hoge groenteprijzen een serieus probleem. Bij dit soort inflatie kun je een vraagteken zetten achter de groei van India bij de lage inkomens, die moeten er op achteruitgaan, ondanks 8,6% groei van de totale economie.
Lombard Street heeft het de hele tijd over de stagflatie in India, daar heb ik nogal om gelachen, maar de huidige voedselprijzen zijn geen grapje in India.
Misschien is het een van de redenen waarom de aandelenbeurs van india in zo'n sombere stemming is. Voor dat laatste is waarschijnlijk het plotseling wegdoen van de Amerikaanse particulier van de BRIC's beleggingsfondsen een belangrijkere reden. het BRIC's thema was te lang winnend, men vindt daarom dat de BRICbubbel moet klappen. Toch zijn de koerswinstverhoudingen van Rusland, Brazilië beslist niet hoog en die van China is laag gezien het gemiddelde van de laatste jaren en India is nu ten opzichte van zijn eigen historie ook al behoorlijk goedkoop aan het worden.

Duitsland leidt rente, Amerika volgt

De laatste tijd zijn de Duitse obligatiebeleggers de Übermensche en de Amerikaanse de dombo's. De nodige keren liep de renteontwikkeling in de VS en Duitsland uit elkaar. De Amerikanen moesten dan vaak uiteindelijk het rechte pad van Duitsland volgen.

De gewraakte tabel van Frits Bosch in Zembla

Door er op te klikken wordt de tabel groter. Dit is de tabel waar zo veel commotie bij pensioenfondsen en vermogensbeheerders over is ontstaan. Bijvoorbeeld bij het ABP ontplofte men. Men belegt helemaal niet alle aandelen volgens deze Europese index, men belegt veel beter gespreid. Dat is natuurlijk niet altijd goed (Japan was een ramp na 1990). Er ontstaan ook flinke afwijkingen door het valuta-afdekkingsbeleid (niet erg populair voor 2000). De underperformance ten opzichte van de Europa-index zou best wel eens voor een flink deel door de daling van de dollar kunnen zijn veroorzaakt.
Bovendien maakt men bij beleggen altijd kosten en krijgt men soms niet helemaal de ingehouden dividendbelasting terug. Passieve indexbeleggingen kunnen daardoor gemakkelijk 0,3 tot 0,5% achterblijven bij de index.
Overigens heeft Fritsch Bosch de uitkomsten van zijn onderzoeken beter genuanceerd dan Zembla (de cijfers van de tabel zijn een soort educated guess, iets als de zo door Bosch verguisde uitkomsten van ALM-studies).

Op basis van wijsheid achteraf met creatieve berekeningswijzen laat Zembla pensioenfondsen 145 miljard verliezen

Frits Bosch maakte diverse berekeningen hoe de Nederlandse pensioenfondsen zo arm geworden zijn. De grootste klap kwam door het verlagen van de premies, cadeautjes uitdelen aan de staat, vut-uitkeringen. Dat werd politiek afgedwongen door de dreiging met belastingheffing op overmatige beleggingsreserves (buffers).
Daarnaast is een fortuin misgelopen omdat pensioenfondsen hun renterisico pas begonnen dicht te zetten op een rente van beneden 5% in plaats van boven 8% zoals ook had gekund.
Het had ook erg geholpen als men met de wijsheid achteraf na 2000 niet in aandelen had belegd maar in veilige (niet Griekse, Ierse etc) staatsleningen had belegd. Men had veel meer in direct nederlands vastgoed moeten beleggen.
Het steeds ouder worden van de deelnemers is ook tot ontzettende verliezen aan het leiden (men is al vrij goed op gang gekomen met reacties op beleggers die in de gevangenis moeten volgens de doorsnee Telegraaflezer, in die trant zouden actuarissen al helemaal gevierendeeld dan wel opgehangen moeten worden)

Pas daarna is er een vergeleken met het bovenstaande klein bedrag verloren doordat de pensioenfondsen minder rendement hadden dan de benchmark inclusief kosten had opgebracht. De € 20 miljard van de commissie Frijns lijkt meer in de richting dan de € 80 miljard die uit de lucht komt vallen bij Zembla. Het genoemde berdag is slechts een gok, geen precies bedrag (Bosch vindt dat het bedrag precies uitgezocht zou moeten worden door DNB; hij plaatst allerlei kanttekeningen bij de uitlatingen van Zembla). De Z-scores die het achterblijven van de belegginsgresultaten van bedrijfspensioenfondsen meet geven aan dat het met die underperformance wel meevalt, dat is zeker niet tig procent, het gaat om relatief kleine bedragen.

Financieel geograaf (ik wist niet dat dit bestond) Professor dokter van Engelen dikte alles nog eens flink aan. Hij is duidelijk de financiële weg kwijt als hij die al ooit gevonden had (misschien kan hij met onze kaart weer op het rechte pad gebracht worden). Pensioenfondsen moeten op lange termijn beleggen, kunnen daarom risico nemen en risico nemen wordt op lange termijn beloond. Zelfs inde ongunstige periode die genomen wordt was het rendement van pensioenfondsen vrij behoorlijk. Maar in de periode maart 2000- maart 2009 moest je gemiddeld geen risico nemen en beleggen in veilige staatsleningen. Nu wetgeving suggereren om pensioenfondsne op het juiste pad van geen risico te krijgen is verschrikkelijk slecht (zegt ook Frits Bosch). Op lange termijn wordt risico nemen/ ondernemen beloond. Dat gaat nu waarschijnlijk weer gebeuren, nu beleggen in deposito's à 1% of staatsleningen voor een paar procent gaat geen betaalbare premies opleveren. Dan kun je beter opgeven een pensioen opbouwen en accepteren dat je nooit met pensioen kunt zoals Woody Brock al opperde of leren leven op een houtje te bijten.