Benderly; groei werkgelegenheid VS volgens surveys, blijft laag

De groei van de werkgelegenheid in de VS viel de afgelopen maand mee. Dat had eigenlijk niet zo hoeven te verbazen, zo vindt Benderly, want de groei was precies volgens het boekje van de surveys (ISM, help wanted, announced layoffs etc) en initial claims.
Volgens de macro indicatoren (te lage groei in het afgelopen jaar en redelijke productiviteitsgroei) blijft de groei van de werkgelegenheid nog enkele kwartalen laag, zelfs al krijg je 2% of iets betere groei.
Overigens is de groei van het inkomen in de VS behoorlijk stabiel op zo'n 4% en bij een dalende inflatie betekent dit dat er geen recessie aankomt.

Benderly: winstmarges VS stijgen door bij lage groei

Benderly heeft wat berekeningen gemaakt wat de winstmarge in de VS zou moeten gaan worden (in de macrostatistieken, d.w.z. dit is niet de winstmarge inclusief buitenlandse winsten).
Ook bij lage economische groei stijgen de winstmarges door tot niveaus van voor 1960.
De milde recessie die hij voorspelt is te optimistisch volgens de beren, met name het groeiherstel in 2013 is te optimistisch gezien de grote overheidsbezuinigingen die dan losbranden.
Maar toch, de winsten hoeven helemaal niet zo te dalen als nu is ingeprijsd, zelfs als er een periode van stagnatie komt zoals Goldman Sachs goed mogelijk acht (d.w.z. ongeveer 1% groei). Een verbeterende huizenmarkt maakt in de VS een zware recessie in 2013 overigens niet erg waarschijnlijk.

Waar komt die fraaie ontwikkeling van de winstmarge vandaan?
Er zijn drie zeer gunstige ontwikkelingen vor de winstmarges:
1. de arbeiskosten per eenheid product staan niet onder druk vanwege de lage loonstijging en doorgaande kostenbesparingen.
2. de rente die bedrijven moeten betalen is zeer laag (zelfs inclusief de gestegen renteopslagen voor kredieten) omdat de vijfjaarsrente absurd laag is.
3. er is zeer voorzichtig geïnvetseerd waardoor er weinig verkeerde investeringen gedaan zijn waarop afgeschreven moet worden en er weinig concurrentie is die tegen een afbraakprijs producten aanbieden.

Die drie ontwikkelingen gelden met hoge kans ook in 2012. De werkloosheid is te hoog voor uit de hand lopende loonstijgingen en de vakbonden zijn te krachteloos om kostenbesparing (=mensen eruit) tegen te kunnen houden.
De rente wordt gegarandeerd laag gehouden door de FED in 2012.
Er blijft voorzichtige geïnvesteerd worden.

N.B. als er wel een behoorlijke recessie komt in Europa en de VS, dan daalt de winstmarge wel (vooral in Europa), maar vermoedelijk minder dan 40%. Bij een lichte recessie hoeven in de VS de winsten maar hooguit zo'n 10% terug zo lijkt het.

Politici in de slag om einde van de wereld te voorkomen (deadline 3 november)

Dit weekend maken de politici in vooral Europa overuren om een en ander te regelen.
Op zaterdag moet men eruit komen hoe men de zwakste banken moet steunen, welke banken steun moeten krijgen/ genationaliseerd moeten worden zoals Dexia en RBS.
Als er geen bericht komt van overtuigende steun moet de opening van de beurzen op maandag met enige zweetdruppeltjes tegemoet gezien worden.

Op zondag moeten Merkel en Sarkozy belangrijke vooruitgang boeken over het reddingsplan voor Europa. Als er een nietzeggend persbericht komt, dan moeten we maandag dekking zoekn op de beurzen. Merkel heeft hier wel een handje van, eerst even kijken hoe erg de beurs door de grond gaat en dan zeggen dat dit niet de bedoeling was. Die smoes kan ze deze keer niet ophangen, want ze weet drommels goed dat ze persona non grata in Washington zal zijn als ze halsstarrig vasthoudt aan het niet helpen van PIIGS/banken met geleveraged EFSF.

In de VS is het supercommittee flink aan de slag om met nieuwe belastingwetgeving op de proppen te komen voordat op 23 november voor Amerika de deadline verstrijkt. Maar in de VS wordt die deadline gewoon uitgesteld (vanwege vooruitgang op te veel gebieden, terwijl Obama zoals gewoonlijk buiten spel gezet wordt), iets dat voor Europa niet meer mogelijk is. Op 3 november is het gewoon afgelopen.

goud/koper prijs wijst op stijging aandelen (S&P500 en Opkomende Landen)

Als de koperprijs harder stijgt dan de goudprijs dan is dat in de regel goed voor de aandelenkoersen. Sinds de kredietcrisis is het verband heel sterk (daarvoor veel minder sterk). In de plaatjes leidt de goud/koper prijs met ongeveer 7 maanden de stijging van de aandelenkoersen. Het verband is o.a. sterk voor de S&P500 en voor diverse Opkomende landen en bijvoorbeeld Australië.

iSad en enkele levenswijsheden van Steve Jobs

De Jobstijding was onvermijdelijk en de halve wereld is nu iSad. Steve Jobs was een buitengewoon inspirerende man die twee keer zijn stempel op de tijd drukte. Hij was ook opvliegend (hij ontsloeg soms mensen in de lift), maar hij is toch vooral de belichaming van Apple, dat eerst (met Steve Wozniak, zie foto) in 1976 de PC als eerste op de markt bracht en na een tweede start decennia later het wegkwijnende Apple een nieuw leven, een iLife inblies met iTunes etc.
56 jaar maar en toch zo veel gepresteerd.

Via de Wall Street Journal (in het FD kun je een video over het onderwerp zien) wil ik enkele levenswijsheden van Steve Jobs geven.

Hij was een visionair die in 1985 (zelfs eerder) al een hele reeks dingen juist zag in de ICT Revolutie. In 1985 legde hij al uit dat de mensen in de toekomst mensen een PC o.i.d. zouden kopen vanwege de mogelijkheden om in een groot netwerk te kunnen communiceren. Al in 1985 voorzag hij doorbraken in de communicatie die vergelijkbaar zouden zijn met de uitvinding van de telefoon.

Uit de Stanford commencement speech, June 2005:
“When I was 17, I read a quote that went something like: “If you live each day as if it was your last, someday you’ll most certainly be right.” It made an impression on me, and since then, for the past 33 years, I have looked in the mirror every morning and asked myself: “If today were the last day of my life, would I want to do what I am about to do today?” And whenever the answer has been “No” for too many days in a row, I know I need to change something.
“Remembering that I’ll be dead soon is the most important tool I’ve ever encountered to help me make the big choices in life. Because almost everything — all external expectations, all pride, all fear of embarrassment or failure — these things just fall away in the face of death, leaving only what is truly important. Remembering that you are going to die is the best way I know to avoid the trap of thinking you have something to lose. You are already naked. There is no reason not to follow your heart.”

Steve Jobs zal ook herinnerd worden als de meester marketer. In 1996 zei hij over ontwerpen:
“Design is a funny word. Some people think design means how it looks. But of course, if you dig deeper, it’s really how it works. The design of the Mac wasn’t what it looked like, although that was part of it. Primarily, it was how it worked. To design something really well, you have to get it. You have to really grok what it’s all about. It takes a passionate commitment to really thoroughly understand something, chew it up, not just quickly swallow it. Most people don’t take the time to do that.
“Creativity is just connecting things. When you ask creative people how they did something, they feel a little guilty because they didn’t really do it, they just saw something. It seemed obvious to them after a while. That’s because they were able to connect experiences they’ve had and synthesize new things. And the reason they were able to do that was that they’ve had more experiences or they have thought more about their experiences than other people.
“Unfortunately, that’s too rare a commodity. A lot of people in our industry haven’t had very diverse experiences. So they don’t have enough dots to connect, and they end up with very linear solutions without a broad perspective on the problem. The broader one’s understanding of the human experience, the better design we will have. [Wired, February 1996]

Ter Veer en ik schreven in ons boek in het hoofdstuk over cycli dat levenscycli enorm belangrijk zijn voor vooruitgang en dat we daarom allemaal dood moesten.
Steve Jobs zei in 2005:
“No one wants to die. Even people who want to go to heaven don’t want to die to get there. And yet death is the destination we all share. No one has ever escaped it. And that is as it should be, because Death is very likely the single best invention of Life. It is Life’s change agent. It clears out the old to make way for the new. Right now the new is you, but someday not too long from now, you will gradually become the old and be cleared away. Sorry to be so dramatic, but it is quite true."

Rente naar 4% dan 6%

Ik begon te werken in de financiële sector midden in de blow off naar de all time highs voor de rente in de VS en Nederland. Men had al zo lang gezegd dat de rente zo hoog was dat hij wel moest gaan dalen, maar elke keer steeg de rente weer door en veel verder dan gedacht. Het was om moedeloos van te worden en dat werd men ook. Men ging onderzoek doen of men nog ooit in aandelen moest beleggen. Hoe moest de Nederlandse staat in Godsnaam die hoge schuld aflossen bij dit soort al maar stijgende rentes? Het failliet van de staat kon toch niet ver meer weg zijn zo betoogden de Dr. Doom and Glooms van die tijd.

Nu zien we het tegenovergestelde. De rente is naar onwerkelijk lage niveaus gedaald en men is nu nog moedelozer dan in 1980. De rentedaling overtrof elke keer de verwachtingen. Bij elke poll zag men dat een bijna Albanese meerderheid rentestijging zag, maar het omgekeerde gebeurde bijna elke keer. De blow off heeft nu ongeveer wel lang genoeg geduurd.

Dus eerst een (hobbelige) rentestijging naar ongeveer 4%, dan misschien tik terug over een paar jaar en dan naar 6% en uiteindelijk 6%+ voor de Amerikaanse 10-jaars rente.

(plaatjes van Bianco en Data Stream)

Warren Buffett: geen recessie in de VS

Diverse economen hebben al gesteld dat het zeker is dat we (inclusief de VS) in een recessie zijn beland. Ook in Nederland wordt het al als voldongen feit gezien dat we in een nieuwe recessie zitten. Het komt niet vaak voor dat recessies zo op tijd gezien zijn. Meestal ziet men het pas na een tijdje.
Warren Buffett (http://management.fortune.cnn.com/2011/10/04/warren-buffett-transcript/)vindt al dat geklets over een recessie in de VS onzin, Zijn railroads vervoeren steeds meer vracht en dat is teken nummer een dat de VS niet in een recessie zit of op korte termijn in een recessie zal raken. Zijn railroad vervoerde vorige week 200.000 auto's en dat is een post credit crisis high. Hij gaat gewoon door met het terugkopen van eigen aandelen van Berkshire Hathaway. als de koers verder daalt koopt hij nog meer terug (vroeger had het aandeel Berkshire hathaway een enorme premie en dacht Buffett voor geen seconde om eigen aandelen terug te kopen, ja de tijden veranderen). Er is geen enorme val van de vraag naar dure consumptiegoederen geweest in augustus en september (daar was hij wel bang voor). De consument koopt gewoon door. Hij is in goede doen, alleen de huizenmarkt zit nog in het slop. Het bedrijfsleven maakt record winsten. Retailers doen het goed.

Europa is een probleem met 17 landen die elk hun zegje mogen doen over wat er moet gebeuren. Politici moeten nu zeggen dat wat er ook gebeurt er krachtige maatregelen genomen gaan worden, zonder dat ze rekening moeten houden met wat bijvoorbeeld slowakije en Slovenië aan het doen is. Maar Buffett garandeert dat Europa over tien jaar welgestelder is dan nu. Er zijn geen krachtige politici, maar hun strategie van kicking the can down the road moet veranderen, want er is geen weg meer over.


Ondertussen zijn de chartisten in de wolken met de koersontwikelingen in de afgelopen twee dagen (de aangekondigde Turn around Tuesday). Dit kan zelfs de bodem van de correctie zijn, net op de dag dat men het een bear market wilde noemen. De demonstraties "Occupy Wall Street" begint met de dag krachtiger te worden. Dat is een teken aan de wand dat de aandelenkoersen te laag geworden zijn.

Griekenland en de Eerste Wereldoorlog

Griekenland haalde zijn doelstellingen niet. Dat gebeurt elk jaar. Gezien de economische tegenvallers is het raar dat de tegenvallers in 2011 kleiner zouden zijn dan in 2010. Dat zal uiteindelijk ook wel niet het geval zijn. Het zou al een geweldige prestatie zijn als het tekort in 2011 kleiner is dan in 2010.
Kortom het wordt niets met de terugdringing van het Griekse overheidstekort en de IJslands/ Argentijnse aanpak komt naderbij.

Bianco probeerde nog mensen uit de droom te helpen dat een oplossing voor Griekenland en de rest van de Europa simpel is. Mensen denken dat men in Europa voor een EFSF hulpplan aan het stemmen is om voor duizenden miljarden aan obligaties van Italië, Spanje en de hele rataplan op te kopen. Dat is een dure vergissing: de politiek loopt enkele rondes achter bij wat nodig is. Zo willen de politici het ook, want het enige wat ze leren naarmate ze meer ervaren worden is hoe je beslissingen kunt uitstellen. Men wil deze tactiek tot het uiterste perfectioneren op het ogenblik, maar ondertussen zorgt de kapitaalmarkt voor een ramp.

Wat te doen? Die politici tot haast manen heeft geen zin, net als aandringen op meer belasting betalen door rijken in Griekenland (en Italië en de VS en ...). Misschien moeten de kapitaalmarkten een tijdje dicht, net als in de Eerste Wereldoorlog in veel landen het geval was. Een Tobin tax van 10% op elke transactie, dat zal werken, dan hoef je de kapitaalmarkt niet eens officieel te sluiten.
Anders verliezen we de oorlog tegen het Griekse gevaar vanwege de slimme Blitzkrieg van de kapitaalmarkten. Het Zeeuwse meisje met haar goedkope oplossing (€ 440 miljard zonder leverage) moet het afleggen tegen de dure oplossingen van de kapitaalmarkt (er moet een geloofwaardig kapitaal klaar staan van € 3000 miljard).

We weten eigenlijk al hoe het moet aflopen: de Eerste Wereldoorlog was (net als de Tweede) snel voorbij toen de VS zich er echt tegen ging aanbemoeien.
Dat is nu eindelijk ook gebeurd: Amerika trekt ten oorlog, want als men niets doet is de herverkieizing van Obama onmogelijk. In de wereld is er nu eenmaal niets belangrijker dan de herverkiezing van de president van Amerika, daar mag men gerust oorlog voor voeren (Irak), regeringen afzetten, met belastinggeld smijten. Alles is geoorloofd. Daarom stuurde Obama Geithner. De betkenis hiervan wordt door de markten onderschat. Er gaat nu echt iets gebeuren. Geithner heeft zijn eerste zet gedaan: enorme leverage op een SPV van de EIB. De Duitsers spartelen met alle geweld tegen, maar de VS verslaat hen en de geallieerden in Zuid Europa eisen niet op te brengen schadebetalingen vanwege de door Duitse politici veroorzaakte schade (en van met Duitsland collaborerende landen als Nederland)net als na de Eerste Wereldoorlog en ontstaat hyperinflatie door te veel geld drukken à la Weimar.

De andere parallel is die met IJsland. Griekenland kan net als IJsland niet zijn verplichtingen nakomen. Wat terug te betalen van die verplichtingen? Eerst zegt de regering dat men behoorlijk wat wil terugbetalen. Dan roept een politicus de rest tot de orde dat het volk dat moet bepalen. Een Albanese meerderheid vindt dan dat elke cent te veel is om aan die afpersers uit het buitenland, die IJslands/ Griekenlands wanbeheer eerder hadden moeten zien en voorkomen, uit te betalen. Aldus wordt Griekenland alsnog gered en blijft er de zon goed schijnen.

Maar goed voor de politici dat het niet zo lijkt op de Tweede Wereldoorlog, anders worden de politici die een tijdige deal saboteerden naar een nieuw Neurenberg getransporteerd (welke politici dat zijn wordt dan bepaald door wie de oorlog wint: de Duitse Mannschaft of de Griekse helden).

Benzineprijs pas in september echt omlaag in VS

De benzineprijs is enorm gedaald in september. Eindelijk krijgt de consumptie in de VS de benodigde oppepper vanuit de lagere olieprijzen: eind augustus was de benzineprijs maar zo’n 5% gedaald vanaf de top, begin oktober is dat ineens ongeveer 25%. Dat is overigens pas de prijs van februari.
Nominale retail sales zullen daarom omlaag zijn in september, maar de reële zullen omhoog zijn.

Dividenden ,Janjuah, Edwards: crisis en stagnatie

De sombere profeten vedrongen zich voor elkaar.
Vandaag was het een keer niet Edwards van Socgen met zijn voorspelling van een S&P500 met killer waves van de Coppockcyclus van 400 die de show stal, maar Bob Janjuah.
Bij zijn tulband zag hij een S&P van 800-900 op ons afkomen met eventueel een doorschieten naar 700. Koerswinstverhoduingen van 7 tot 8 zijn dik betaald voor Amerikaanse aandelen.
Deze maand gaat het naar 1000 en dan kan de beurs even herstellen richting 1200 op meevallend economisch nieuws volgens zijn sidekick Kevin Gayner.
Het is volgens hem (maar bijvoorbeeld ook Pimco) nu helemaal zeker dat de Europese politici niet tot een krachtige aanpak komen. De kernlanden moeten zich niet laten verleiden tot leverage van het EFSF geld (ook Schaüble gaf weer eens een garantie dat dit over zijn lijk niet gaat gebeuren en men vindt ook dat het niet mag van het Duits gerechtshof (Starbatty triomfeert). Schulden oplossen door nog meer schulden maken helpt niet. Ongesteriliseerd ingrijpen door de ECB staat niet in het woordenboek van de ECB en zo lang die in Frankfurt zetelt moet dat zo blijven.
Een fiscale unie in de Eurozone, dat is te gek voor woorden dat mensen daar nog in geloven.
QE3 zou een grote ramp zijn en gelukkig is de inflatie er te hoog voor.
Dat is genoeg voor zeer lage groei in de ontwikkelde wereld in de komende drie tot vijf jaar.

Redenen voor lagere koerswinstverhodudingen en winsten: we zitten in een balansrecessie, de macro onzekerheid blijft extreem, banken blijven ongeleide projectielen met steeds veranderende regulering, we zitten op piekwinsten en dat hoort niet bij de cyclus, de overheid heeft geen plan (en kan ook geen plan betalen) om de economie te stimuleren etc. etc etc.

De aandelenmarkt gelooft dit scenario al behoorlijk. Het plaatje hierboven laat zien dat de dividenden volgens de derivatenmarkt de komende ongeveer drie jaar eerst 40% gaan dalen (in het vervolg van de Great Recession) en dan 7 jaar ongeveer constant blijven (tijdens de periode van stagnatie waar Goldman Sachs over schreef).

Bij zo erg groeiend pessimisme is het niet verwonderlijk dat de beurzen onderuit gaan.

ISM herstelt een beetje

De ISM, de belangrijkste barometer voor het welzijn van de industrie in de VS, steeg de afgelopen maand een beetje en kruipt zo weer een beetje naar de gemiddelde trend terug.
De Goldman Sachs Analyst Index die enigszins meeloopt met de ISM (tenminste dat is de bedoeling) maakte de afgelopen maand een flinke duikeling, vooral voor de onderdelen nieuwe orders, backlog of orders en export. Op grond daarvan dacht ik dat de ISM onder de 50 zou komen.
Nu was backlogs inderdaad omlaag, maar nieuwe orders bleven constant en de exportvooruitzichten verbeterden, ondanks de grote dalingen die voor deze onderdelen in de GSAI waren gesignaleerd. De ISM werkt meer met harde cijfers en de analisten reageren meer op de gevoelens van de informatieverstrekkers. Misschien zijn de analisten iets tijdiger met hun signalen dan de ISM. Een andere verklaring is het veel grotere gewicht van auto’s en toeleveranciers hiervan in de ISM dan in de S&P500. Ondertussen kostte dit een fles wijn vanwege de weddenschap met een collega (vorige maand won ik die weddenschap over de ISM overigens). Op Goldman Sachs kun je kennelijk niet altijd rekenen.

PSI van tafel is EFSF terug op tafel

Niet alles ging verkeerd afgelopen week. De Duitsers probeerden het leveragespook van Geithner om het EFSF als een bank via de EIB 5 tot 10 keer te gaan leveragen weer terug in de fles te krijgen, maar dat is gelukkig niet gelukt. Het is duidelijk dat als het fout gaat er natuurlijk naar veel meer leverage gegrepen gaat worden.

De rente verschillen van de PIIGS met Duitsland liepen terug, ook al werden de leverage verwachtingen teruggeschroefd.

Het is een soort onderhandelingsactie van Duitsland tegen de PIIGS en de banken die steun eisen zonder er iets van betekenis tegenover te zetten. PSI, Public Sector Involvement, moet groter worden van Nederland, Duitsland c.s.

Meteen begint de banklobby weer te werken. Men roept in de NRC in herinnering dat de grote koersval kwam na 21 juli toen de PSI werd afgedwongen (ook al was de plotselinge reductie van de groei in de VS op 26 juli een net zo erge reden voor de beursval op dat moment).
Het kleine beetje PSI, waarbij de banken zwaar gesubsidieerd worden, is al te veel om te dragen voor de banken. Wat een onzin. Het op grote schaal kopen van slechte leningen moet niet al te veel gesubsidieerd worden door de belastingbetaler. Als een bank te veel slechte leningen koopt moet deze gesaneerd worden via nationalisering of gedwongen fusies met sterkere banken of extra kapitaalinjecties door de beleggers.

"Laten we de schuldopbouw van Griekenland als Europa toch maar betalen om de banken overeind te houden, want anders is er een dominoeffect à la Lehman.
Sinds Lehman weten we dat het goedkoper is geen faillissementen te laten optreden die grote delen van de kapitaalmarkt besmet". Te laat ingrijpen kost steeds meer geld, wat eerst $50 miljard kostte om Lehman te repareren werd een verlies van $ 3000 miljard. In de NRC fulmineert men daarom tegen de bestrijders van moral hazard, men ziet liever een bankbelasting te betalen door uitsluitend de gezonde banken.
Men geeft onmiddellijk aan wat er gebeurt als je te hoge afkoopprijzen bedingt: de hedgefunds springen aan boord: 1/3 van deelnemers aan PSI hebben na 21 juli hun obligaties gekocht (het is toch van den gekke dat deze kopers mogen profiteren van de te hoge afkoopprijzen; die gunst moet toch beperkt blijven tot armlastige banken die op 21 juli hun Griekse leningen nog niet verkocht hadden).

Daarmee laten we ons chanteren in plaats van een duurzame oplossing te zoeken.

Komt er een Lehman moment als Griekenland uit elkaar spat? Dat is onzeker en de kans hierop lijkt me niet erg groot mits de poltiek krachtig ingrijpt. Enkele omstandigheden zijn nu veel beter: de centrale banken geven al de benodigde oneindige liquiditeit aan de banken en het gedonder met collateral met veel gedwongen verkopen lijkt ook beter in orde te zijn (de repomarkt werkt nog).
De staatsschuld van de PIIGS is kleiner dan de totale hypotheekschuld van de VS in 2008.
We hebben ondertussen gezien wat werkt bij een Lehman situatie: TARP (herkapitalisering van banken) en QE (er komt via leverage met de ECB door EFSF en via het IMF een berg geld op speculanten af die onmiddellijk de andere kant in gaan speculeren).
Alleen de condities tegen welke rente men extra mag lenen bij het EFSF hoeven nog uitonderhandeld te worden (inclusief een budgettsaar die aanvullende bezuinigingen bij de PIIGS moet kunnen afdwingen).
Men moet er toch uit kunnen komen. Het alternatieve scenario is duidelijk en niet aanlokkelijk, maar men blijft onderhandelen op het scherpst van de snede en dat kost tijd die er even niet meer is.

Opkomende landen inclusief China nog geen safe haven

De afgelopen paar weken lieten de veronderstelde safe havens de belegger in de steek: de goudprijs daalde, maar vooral de aandelen van Opkomende Landen deden het slecht. Dat was niet eens zo zeer in hun nominale koersen (dat was even slecht als in Europa en de VS), maar vooral door de glijvlucht van hun valutakoersen. (Andere) Grondstoffenprijzen gingen mee omlaag in die trends. De Chinese yuan bleef constant, maar de forwards die aanvankelijk een behoorlijke stijging hadden verdisconteerd moesten wel flink terug.

Grondstoffenprijzen en het wel en wee van China en India hangt erg samen. Iedereen rekent erop dat de toenemende rijkdom van die landen het olieverbruik en daarmee de olieprijzen etc. mee omhoog sleurt.
Maar nu is de somberheid over de economische groei in Europa en in mindere mate de VS plotseling doorgeslagen naar de Opkomende Landen en weg zijn al die stijgende grondstoffenprijzen.

Vooral de verhalen over China worden somberder vanwege onbezonnen investeringen in bepaalde ver weg provincies en vooral ook overinvesteringen door ontwikkelaars van onroerend goed. Onroerend goed aandelen kregen er van langs in China en de rente die de zwakkere broeders moeten betalen voor hun speculaties begingt aardig Griekse vormen aan te nemen.

Lehman, Japan of 1998: wat staat ons te wachten?

Ik zie drie mogelijkheden voor het komend jaar:

1. Griekenland wordt rampzalig aangepakt en er ontstaat een soort Lehman moment, waar de markt met succes een aanval plaatst op de staatsleningen van Italië en Spanje en waarbij veel banken sneuvelen.Er komt een erg dure redingsoperatie op gang van de kern Eurolanden samen met de VS, het VK en China via het IMF en de EIB. Er komen alsnog eurobonds, zwaar geleveraged door de EIB. De economische groei zal dan ongeveer -6% zijn in Europa, maar erger is mogelijk.
Politici schijnen dit als droomscenario te zien, gezien hun perverse gekwijl zo graag achter de markt aan te willen lopen voordat ze actie ondernemen. Dit leidt tot een verdere beursval à la 2008.

2. Stagnatie. Een lange periode met groei à la Japan van circa 1% met af en toe
tussenperiodes met een serieuze recessie, zie plaatje. De groei per hoofd van de bevolking in Japan was overigens in de nodige jaren niet slechter dan in Europa of het VK. Goldman Sachs begint dit te zien als het meest waarschijnlijke scenario. Van de week hadden ze een report waarbij ze uitlegden dat stagnatie veel vaker voorkwam in de geschiedenis dan je denkt. De stagnatie in Nederland van 1973-1987 (een van de langste stagnaties in hun verhaal) wordt zo ongeveer als voorbeeld genomen. In dit scenario gaan de beurzen toch omhoog.

3. Het is als in 1998 (het scenario waar ik de meeste kans aan toeken). Een belangrijk deel van de wereld gaat onderuit (toen Azië/Rusland, nu Europa), maar dit beïnvloedt de groei in de rest van de wereld opvallend weinig. Men investeert voorzichtig (VS) of minder voorzichtig (Opkomende Landen) door, consumptie groeit met het beschikbaar inkomen mee in de landen waar de huizenmarkt niet verslechtert (zoals in Duitsland, Japan en de VS) of beter. De winsten groeien door, zij het niet zo uitbundig als de consensus tot voor kort was. De beurzen herstellen krachtig.

De beurs laveert tussen scenario 1 en 2 in. Elke keer als men weer meer in scenario 1 gelooft krijgen de koersen een oplawaai. De tijden dat Obama hoop predikte is voorbij, nu preekt hij alleen over de te hoge inkomens en belooft hij belasting verhoging een change waar men in de VS niet gelooft. dan liever die dikzak van een Christie (gewichtige goeverneur van New jersey die succesvol bezuinigde) zie je steeds meer Amerikaanse kiezers denken.

N.B. Zo erg was Japanscenario nu ook weer niet. Een probleempje in 1998 (zoals Europa nu ook heeft), maar verder was de groei per hoofd van de bevolking ongeveer die van de VS of West Europa.
Wellicht dat de Eurozone à la Japan 1998 even afbuigt van de trend van de rest van de wereld, maar later weer bijtrekt. (In 2013 kan dan juist de VS weer wegvallen).
Het Japanscenario voelde vooral zo slecht aan omdat het zo veel slechter was dan de extreem goede tijden ervoor. Men verarmde als men een huis of aandelen had met schulden en werd rijk als men zich vollaadde met staatsobligaties.
In Nederland krijgen we nu met de Japanse tegenvallers te maken: de waarde van huizen daalt, aandelen lijken maar niet te kunnen stijgen.
Ondertussen heeft de Japanse aandelenbelegger nu eindelijk meer inkomsten dan de obligatiebelegger en dat geldt ook voor de andere financieel sterke westerse landen.