loongroei houdt productiviteitsgroei niet meer bij sinds jaren 70: waarom?

 John Mauldin had afgelopen week een hele analyse dat sinds 1971 de loongroei de productiviteitsgroei niet meer bij houdt, terwijl dat van 1945 tot 1971 wel gebeurde. Waarom dat zo is, daar zijn in mijn ogen nog geen geode verklaringen voor.

Piketty heeft uitgebreid laten zien dat het samenhing met zeer hoge economische groei. Alleen dan neemt de ongelijkheid niet toe en loopt de loongroei mee met de productiviteitsgroei. Op lange termijn neemt de ongelijkheid echter toe omdat het rendement op beleggingen hoger zou zijn dan de nominale BNP-groei. dat laatste wordt door velen betwijfeld, nu de rente zo laag is en een gespreide portefeuille van obligaties en dure aandelen naar verwachting niet zo heel veel gaat opbrengen.

Een ander probleem is dat hoge groei en daarmee lage werkloosheid de laatste decennia niet meer leidt tot hoge loongroei. De Phillipscurve gaat niet meer op. Dat wordt nu alom geaccepteerd, ook door centrale banken die nu doorstimuleren ondanks lage werkloosheid. 

Het is niet duidelijk waarom die Phillipscurve nu niet meer verklaart wat er gebeurt, terwijl het toch een vorm is van vraag en aanbod: stijgende vraag en minder aanbod van arbeid zou toch tot hogere loonstijging moeten leiden. Nee dus, dat gebeurde steeds minder na 1981. De factor arbeid stond ineens zwak en het bedrijfsleven sterk en dat is nog steeds het geval. 

Voor een deel komt dit door globalisatie, dat steeds meer geïmporteerd wordt en zo de kosten in het Westen laag gehouden kunnen worden door grootschalige goedkope arbeid uit arme landen. Arbeiders die concurreren met goedkope arbeid uit de arme landen staan zwak met hun looneisen. Na 1981 is de macht van vakbonden veel afgenomen, maar waarom is mij eigenlijk niet zoduidelijk. Wel dat het geeburde en dat het een extra zet kreeg door het optreden van Thatcher en Reagan.

Voor een deel komt het ook door het relatief steeds goedkoper worden van investeringen. De prijs daarvan stijgt meestal veel minder dan de consumptieprijsinflatie. Kapitaal kan zo kennelijk een groter deel van de BNP-koek opeisen.

Mauldin geeft Nixon en Johnson de schuld. Nixon via het afschaffen van de gouden standaard waardoor inflatie niet meer onder controle kon worden gehouden. Johnson via bepaalde wetten die mensen met universitaire opleiding bevoordeelden. Hoe dat allemaal langdurig tot achterblijvende loonstijging moest leiden is me niet zo duidelijk. Wel is duidelijk dat het monetaire beleid na 1981 leidde tot disinflatie en daarmee tot veel snellere stijging van de waarde van bezittingen, assets, dan van de nominale economie. Maar waarom dat ook samenging met steeds lagere belastingen voor het bedrijfsleven? Landen die hiermee vooropliepen zoals Ierland deden het relatief goed, dat wel.

Rond 1970 zagen we in de westerse landen dat de Kondratieff-wind-mee van na de Tweede wereldoorlog ging liggen. Na 1965 ging het ineens veel minder goed met productiviteitsstijging. De infrastructuurinvesteringen waren gedaan. De inhaalinnovaties die waren blijven liggen in de jaren dertig en veertig waren geïmplanteerd.  

 In Europa zagen we dat de textielindustrie werd weggeconcurreerd door lagelonenlanden. We haalden veel gastarbeiders binnen na vooral 1965. Slecht voor de lage lonen in he Westen uiteraard en ook voor de winstgevendheid in het westen en daarmee productiviteit kennelijk.

In 1973 namen de olie-exporterende landen het niet meer dat de olieprijs zo goedkoop bleef. Dat gaf een relatief koopkrachtverlies voor de andere landen en dat voelden de lage inkomens het meest.

Maar de laatste jaren zijn de olieprijzen door fracking relatief gedaald en toch blijft de loongroei achter. Maar misschien is dat niet meer zo. Als je de statistieken maar goed door elkaar schudt zou het best wel eens kunnen dat men meer reële loongroei gaat zien, vooral sinds de belastingverlagingen van Trump. De invloed van de klimaatcrisis is nog onduidelijk. Wie gaat dat betalen? Worden de loontrekkers ontzien of juist niet? Men gaat meer lokaal produceren, deglobalisatie. Zou dat gaan leiden tot relatief redelijke loongroei?

Ik weet het niet en dat maakt bestuderen van waarom loongroei wel of niet productiviteitsgroei gaat bijhouden interessant.

 

toch weer hogere koersen

 Het lijkt allemaal maar niet op te kunnen op de beurs. Weer nieuwe hoogtepunten en zelfs de AEX schurkt tegen het all time high van 2000 aan. De chippers stomen ongelooflijk door, vol verbazing zie ik hoe de koersen van ASML etc. nog verder exploderen. Nijpende schaarste aan chips. 

Eerst leek Wall Street nog enigszins geschrokken van de plannen van Biden om de belastingen voor bedrijven te gaan verhogen, wat volgens Goldman Sachs tot 9% lagere winsten in 2022 zou kunnen leiden (of in 2023), maar vrijdag aan het eind was het plotseling weer hosanna. Er is natuurlijk excessief veel spaargeld door corona en daar komt nog een hele smak bij door de cadeautjes van Biden en Yellen. Er zijn nog dappere plannen om duizenden miljarden dollars uit te gaan geven aan infrastructuur en onderwijs, maar de republikeinen zullen dit wel gaan afremmen. Infrastructuur is populair maar niet voor klimaat, men zit er graag warmpjes bij straks. Er is nog enig zendingswerk nodig om voldoende republikeinen te overtuigen dat er toch echt geïnvesteerd moet gaan worden voor de klimaatcrisis. 

Ondertussen hoopt men in de VS dat herd immunity ergens rond mei-juli bereikt gaat worden. Dat gaat leiden tot veel consumptie en dan zal de voorzichtige schatting van de FED van 5-6% groei voor 2021 nog naar boven moeten worden bijgesteld. Dat is nu bina zeker (en dat had ik eind 2020 absoluut niet gedacht).

Zelfs in Europa gaat het beter, de voor de EU zo belangrijke Duitse IFO springt omhoog, vooral de verwachtingen. In Europa gaat het slecht met corona maar er gloort natuurlijk zelfs in de EU licht vanwege vaccinaties ook al gaat het veel te traag.

De dollar is sterk door al die hoge verwachte groei in de VS en de yuan is betrekkelijk zwak ondanks de nog sterkere Chinese groei. Enorm hoge prijzen voor ijzer en staal. Olieprijs weer in herstel ook al gaat men weer veel meer produceren in de VS en waarschijnlijk ook OPEC (Iran etc.) en Rusland.

De rente lijkt wat te stabiliseren vanwege meer aankopen van de FED dan beloofd, maar bij groei boven 6% lijkt de rente uiteindelijk toch weer verder te gaan stijgen straks. Dat gaat natuurlijk ook leiden tot meer inflatie, maar alom prijst men in dat dit slechts tijdelijk zal zijn, iets van een of twee jaar. Voor de beurzen hoeft dat niet slecht te zijn, vooral als de inflatie lager blijft dan 5%.

overpeinzingen: Nederlandse kiezers stemmen dure linkse hobby's weg en beurzen in kalmer vaarwater

 Bij de Nederlandse verkiezingen voor de Tweede Kamer leden de linkse partijen gevoelige nederlagen.  De rechtse partijen en het midden wonnen. Waarom links zo erg verloor is nog niet zo duidelijk maar volgens mij ligt het eraan dat mensen met lage inkomens zich de prioriteiten van links (meer geld voor klimaat en immigratie en cultuur) niet kunnen permitteren in coronatijden, ook al betekent dit rampspoed voor hun kinderen en vluchtelingen. Rechtse partijen zijn net als linkse partijen erg gul met geld voor zorg en dat is het enige wat zwaar telt bij lage inkomens. De proteststem tegen corona leidde tot onverwacht grote winst voor Forum voor Democratie met haar abjecte standpunten over o.a. racisme.

Er werd meer gestemd op vrouwen en de grote winnares Sigrid Kaag van D66 werd daarom meteen verguisd in met name de rechtse pers, zij had de linkse partijen in de afgrond gestort en het land is verloren met meer invloed van haar, zo vrezen zij. Daarom o.a.  is dus een grotere stem van vrouwen nodig.

En de partijen die voor Europa zijn wonnen flink. Het was voor de kiezer duidelijk dat immigratie het beste geregeld kan worden via Europa en dat meer handel broodnodig is voor een exportland als Nederland. Geen gedoe over de euro, landen in Zuid-Europa doppen hun eigen boontjes met extra staatsleningen tegen absurd lage rentes (dankzij o.a. de vrekkige vier die de kredietwaardigheid van de EU onaantastbaar hoog houdt).

Powell meldde dat de FED zo lang mogelijk door zal gaan met monetaire stimulering ondanks veel optimistischere groeiverwachtingen maar mede dankzij inflatieverwachtingen die zo laag zijn op middellange termijn dat er eigenlijk nog meer monetaire stimulering mogelijk kan zijn. De lange rente steeg daarop verder door, maar er zijn nu toch wel veel tekenen dat obligaties oversold zijn en de economische verrassingen snel minder positief worden (het goede economische nieuws gaat minder meevallen).

Er is een nijpende schaarste aan chips voor auto's en de brand in een grote Japanse chipfabriek voor auto;s (Renesas) maakt dat nog erger. 

Beurzen krabbelden iets op na beperkte dalingen vanwege het rentegeweld. Volatiliteit lijkt wat af te nemen. Er is in o.a. de VS een record instroom van gelden naar aandelen. Dat gaat ongetwijfeld verminderen, maar millennials hebben de smaak te pakken van structureel meer beleggen in aandelen. 

Van cryptomunten weet ik weinig af, maar ik denk dat er meer gereguleerd gaat worden. De fiat valuta's moeten machtig genoeg blijven om fiscaal beleid machtig te houden. Er zijn problemen met de veiligheid en bijvoorbeeld vragen of cryptomunten als tether wel voldoende gedekt zijn met dollarreserves. Het idiote energieverbruik van bitcoin is ook iets dat moet afnemen. Er dreigen ongelukken met cryptomunten die door kunnen werken naar de beurzen, nu ze zo veel waard geworden zijn. Voorlopig groeit het geloof in blockchain nog steeds voortvarend en dat betekent structurele instroom van institutionele beleggers die de prijzen van bitcoins opstuwen (totdat reglering dat te gevaarlijk maakt denk ik)

De olieprijs kreeg klappen. Beperkt nog maar, maar als men weer volop de oliekraan gaat aanzetten in de VS en enkele OPEC-landen dan kan de olieprijs verder omlaag ondanks de aantrekkende economische groei. Uiteraard kunnen de olieprijzen ook omhoog, want er is weinig geinvesteerd in nieuwe productie. 

 

beurzen rente bitcoin inflatie omhoog

 De rente stijgt maar door, al zou het me niet verbazen als deze op de huidige niveaus ongeveer stabiliseert. De $1900 miljard extra stimulering in de VS is nu ondertekend als wet door Biden. Dit zorgt voor een smak geld in de economie en er zou zo'n $400 miljard van naar de beurzen vloeien. Biden haalde zijn vaccinatiedoel van 100 miljoen in 100 dagen zelfs in 60 dagen en elke week worden ruim 2 miljoen nieuwe vaccinaties gezet in de VS. 

70% van de Amerikanen staat achter de enorme extra steun, zelfs ruim 40% van de republikeinen (en 25% van de VS vindt het veel te weinig). Biden gaat met veel elan van start. Buttigieg staat klaar met ambitieuze investeringen in infrastructuur straks. Niet slecht voor zo'n demente bejaarde als Biden volgens Trump.

Bitcoins stijgen maar dor op volatiele wijze uiteraard, maar steeds meer institutionele beleggers steke toch een teentje i het crypto water. Je moet toch meedoen met blockchain technologie. Of je volop mee moet doen met de NFT (non-fungible token) gekte valt zeer te bezien. Er is extreem veel geld mee te verdienen zo bleek uit de verkoop van een NFT van Beeple voor $ 69 miljoen. Het werkt via blockchain en er wordt bijgehouden wat er steeds mee gebeurt, de oplage is beperkt of slechts 1. Maar het is allemaal virtueel en de kunstwerken zijn ook op andere wijze te zien. Dorsey verkoopt zijn eerste tweet als NFT voor $ 2,5 miljoen. Sportmomenten zijn plotseling als NFT meer dan goud waard. Of postzegels, al zie ik de opbrengsten van Nederlandse zegels op Catawiki betrekkelijk snel stijgen (na bijn 40 jaar daling, net als de rente).

De AEX steeg 3,5% afgelopen week, maar de winstverwachtingen nog meer. 

In China gaat het wat moeizamer met de beurzen. Wat gaat de regering doen met die oppermachtige techreuzen? en met de monetaire stimulering nu de economische groei zo sterk is? 

Deze week verkiezingen in Nederland met een rechtse VVD die te veel naar links lijkt te zijn afgegleden. De rechtse partijen spinnen daar garen bij, al klaagt de PVV dat ze niet mee mogen regeren ondanks de vele stemmen die ze krijgen vanwege extreme standpunten over de islam en koran. Nou de NSB (wel veel en veel erger dan de PVV) mocht voor de oorlog ook niet meeregeren en dat was maar goed ook. De linkse partijen doen het ook niet goed in de peilingen. Meer aandacht voor klimaat slaat aan en og meer geld voor zor uiteraard ook. Maar dat bezuinigen van de SP via meer geld uitgeven door overheid leidt wel tot meer ambtenaren en daardoor  groei, maar geen houdbare groei natuurlijk.

overpeinzing: rente VS even wel genoeg gestegen anders dollar te sterk. risk appetite erg hoog

 

de grootste toppen werden gevolgd door flink dalende koersen. Het was in mijn werkzame leven zo ongeveer de meest toonaangevende barometer voor risico.

De Amerikaanse obligatiemarkt is extreem oversold. De FED is aan een soort operatie Twist begonnen zonder het aan te kondigen: men koopt haast alleen maar lange leningen op het ogenblik. Deels is dit te verklaren omdat men hoopt dat de plaatsing van een nieuwe 10 jaar staatslening een succes gaat worden. Ondertussen zien we de dollar naar boven uitbreken door de steile yield curve. Want dit suggereert dat na afdekking van valutarisico Amerikaanse lange staatsleningen een hoger verwacht rendement hebben dan andere westerse staatsleningen. De Amerikaanse rente kan niet eindeloos stijgen zonder dat de dollar meegetrokken wordt. En dat zet een rem op de rentestijging in de VS voorlopig. Die rem kan onvoldoende krachtig zijn zoals 1983-1984 leerde (ook toen was de Amerikaanse rente relatief erg hoog en de dollar enorm sterk en de rente steeg toch maar door).

De huidige situatie heeft overeenkomsten met de eerste helft van 1984. Na een enorme recessie van 1980-1982 met vanaf 1981 een enorme rentedaling kwam er een even enorm krachtig herstel. Begin 984 leek er even 7-10% economische groei te komen en de rente steeg daarop explosief. Daar hadden de aandelenkoersen niet van terug na de adembenemende stijging van augustus 1982 begin 1984. Die stijging was even spectaculair en onverwacht als die na maart 2020. In 1982 had meen een periode achter de rug met per saldo geen stijgende koersen sinds 1966 ondanks torenhoge inflatie. Er was in 1982 geen geloof meer in aandelen. In 1984 geloofde juist iedereen weer in aandelen en dat werd afgestraft. Niet lang en niet erg, nieuwe highs kwamen na half 1984 weer in zicht/ werden bereikt.

Rond 1984 was de inflatie in de vorm van stagflatie overwonnen en er kwam disinflatie. Dat zou nu wel eens andersom kunnen zijn. De inflatoire krachten zijn nog steeds niet groot afgezien van tijdelijk bij coronaherstel. Men stelt nu meer looneisen die minder in gevaar komen door een rem op de wereldhandel en door de nu lagere werkloosheid (die was torenhoog geworden in de recessie van 1980-1982).

Nu hebben we overheen die niet meer letten op overheidstekorten en daardoor heeft het vertrouwen in fiat currencies een enorme deuk opgelopen en duikt men op crypto currencies. Papieren geld is straks nies meer waard waarschuwen de crypto speculanten. Aandelen zijn dan nog steeds wat waard en gemeten tegenover de crypto wereld zijn er genoeg aandelen koopwaardig en goedkoop.

Bitcoin zet nieuwe hoogtepunten, maar blijft zeer riskant. De correlatie met de beurzen is hoog geworden. D.w.z. je krijgt via bitcoins waarschijnlijk geen bescherming op het ogenblik tegen grote dalingen op de beurs.

De Chinese beurs is de laatste weken erg volatiel geworden, veel te veel dalingen van meer dan 2% per dag. De staat probeert het risico te verminderen (dingen over aandelen opzoeken op internet wordt bemoeilijkt). De yuan stijgt even niet meer tegend e dollar. China is weer een risicofactor voor de beurzen.

Voorlopig lijkt de instroom naar aandelen vanwege veel fiscale stimulering en QE erg groot en dat moet de beurzen op de been houden en wie weet wel naar mooie nieuwe hoogtepunten brewngen.

de week die was

 

Markten werden steeds onrustiger vanwege de sterk stijgende lange rente. Volatiliteit ging omhoog, die van obligaties (MOVE) was aanstekelijk voor een hogere VIX, ondanks dat de gerealiseerde volatiliteit veel meer dan gemiddeld lager was geweest dan de VIX. En aandelenbeurzen gingen daarom omlaag, vooral door technologie en Tesla. Goud en goudmijnen eveneens in de versukkeling. China, India en Japan leden eveneens meer dan gemiddeld. Bitcoin omlaag. Oliebedrijven deden het wel goed en financials bleven gemiddeld goed liggen. Vrijdagmiddag was er enig herstel op Wall Street en vloog de rente omlaag. Chartisten vinden nu overigens plotseling wel dat diverse grafieken veel minder mooi ogen. Reddit etc. wist Gamestop en aanverwante aandelen weer enorm omhoog te krijgen en dat zorgde voor extra volatiliteit.

Powell wist de gemoederen enigszins te sussen in zijn halfjaarlijkse getuigenis voor het parlement  de Humphrey Hawkins Testimony, een belangrijk verslag van de FED aan het congres en senaat over hoe de economie er voor staat volgens de FED en wat de FED gaat doen. Volgens Powell is de Amerikaanse economie erg zwak door corona, de groei van de werkgelegenheid was de afgelopen drie maanden slechts 29.000 gemiddeld. Inflatie zal erg laag blijven, al komt er een tijdelijke opleving door extra lage coronaprijzen in sommige sectoren. De FED gaat daarom nog geruime tijd door met QE en verhoogt de rente niet in 2021 en naar het zich laat aanzien in 2022 ook niet. Er is nog een lange weg te gaan naar herstel werkgelegenheid.

Dit was een verrassend pessimistisch verhaal. De kapitaalmarkten zien veel meer groei en inflatie en denken dat de FED haar beloftes gaat breken in 2022.

De beurzen waren blij met het verhaal van Powell (want je kunt als FED niet zo maar terugkomen op wat je zegt bij een HHT), maar het is toch een risico: als het heel anders gaat met groei en inflatie, dan kan Powell (over enige tijd) roepen, ja maar het ging allemaal heel anders dan we dachten en dus gaat het komend monetair beleid ook anders dan we dachten.

De economische fundamentals waren de afgelopen week goed inclusief wat Powell wist te brabbelen en de steeds beter gedocumenteerde heilzame werking van vaccinaties (bovendien is in de VS het vaccin van ons Jansen goedgekeurd), maar het was niet goed genoeg meer om de beurs (vooral niet de peperdure lievelingen) overeind te houden vanwege de rentestijging, ook al zal de FED er veel aan doen om die binnen de perken te houden (en wat men vrijdagmiddag plotseling weer ging geloven en waardoor beurzen komende week wel eens zouden kunnen gaan stijgen, buy the dip roept men dan vast weer) [maar blijf voorzichtig! Bij dalende koersen op goed fundamenteel nieuws moet men vaak extra oppassen].

Persoonlijk inkomen vloog 10% omhoog in januari door de fiscale stimulering (de check van $600), maar ex fiscus was er een kleine daling.

Winstverwachtingen voor het komende jaar stijgen maar door, in behoorlijk tempo, zij het wel ietsje minder hard S&P 500 EPS Revisions Still Higher | Seeking Alpha. $174,11 voor de S&P500 nu (en dat was $167,25 eind vorig jaar).

Huizenprijzen stegen 1,1% in januari in de VS, meer nieuwe huizen werden verkocht dan verwacht, initial claims voor werklosheid veel lager dan verwacht, leading indicators een beter dan verwachte +0,5%, orders duurzame goederen +3,4%, ook beter dan verwacht, idem consumentenvertrouwen beter dan verwacht.

 De mRNA technologie zou wel eens kunnen leiden tot en vaccin tegen malaria, zo las ik. Maar ook dat Atlantische lucht en golfstromen veel zwakker is geworden en dat dit door lijkt te zetten (=strengere winters in Europa, meer hittegolven, meer grote stormen in het VK)

Zelfs Cathy Wood nu bang voor correctie door rentestijging

 

Het is nog steeds hosanna met de bijstellingen van de verwachte economische groei, maar men wordt daardoor tegelijk somberder over de rente: men ziet meer inflatie en sommigen zelfs veel meer inflatie door al die ineens geloofwaardige grote extra fiscale stimulering en mooie vooruitgang met vaccineren in de VS bij in elkaar schrompelende aantallen coronabesmettingen en uiteraard kan de reële rente dan ook omhoog (en ook de inflatieverwachtingen).

En ineens hoort men toch wat voorzichtigere geluiden over de komende winstbijstellingen: die zullen goed blijven, maar niet zo goed als we recent gezien hebben. Dat is gevaarlijk voor de beurs, want heel wat van de stijging was te verklaren uit betere fundamentals vanwege betere winstverwachtingen.

Een hogere (reële) rente tast de hoogte van wat men wil betalen voor verwachte winst aan. Ofwel, nog hogere rente moet leiden tot lagere koerswinstverhoudingen. Dat zegt zelfs Cathy Wood van ARK Investments en dat is de leidende goeroe van het moment. Haar fondsen hebben de afgelopen maanden een monstergroei gezien.

Al die rentestijging is aan het leiden tot meer volatiliteit op de obligatiemarkt gemeten via MOVE. Nogal eens leidt deze de VIX en dat zou slecht nieuws kunnen zijn voor de aandelenbeurzen.

Powell to the rescue roept men nu vertwijfeld. Er is een operatie Twist nodig van de FED, het overmatig kopen van leningen met lange looptijden, om de rentestijging aan de lange kant een halt toe te roepen. Hogere rentes met die zeeën van schulden, dat kan toch niet, in wat voor wereld leven we dat centrale banken dit zouden toestaan (op straffe van enorme verliezen bij juist ook die centrale banken op hun enorme portefeuille leningen bij een flinterdunne kapitaalbasis). Powell verhoort de meeste gebeden van die vertwijfelde beleggertjes die horen bij de rijkste 1%, want anders zou de economie te veel lijden. Een beetje geduld misschien.

En ondertussen zie je alles waarde verliezen in termen van bitcoins. Die zijn volgens Elon Musk nu wel wat duur aan het worden, maar het geloof in de nieuwe oppergod van de valuta’s is sterk gegroeid. Weg met dollars, goud en zilver, alleen bitcoins hebben waarde schreeuwen de echte gelovigen.

Heel voorzichtig suggereert men in onbetrouwbare kringen dat China wel eens een wat zwakkere yuan zou willen gaan nastreven, maar dat zou toch te erg zijn als China ons dat zou gaan aandoen. 

Maar wie weet, this time is not different, buy the dip

door het ijs gezakt voor mijn deur

 Met een grote show is bij mij voor de deur een jongen door het ijs gezakt. Met veel toeziend publiek en vele filmers is deze jongen met een touw weer veilig aan wal gekomen. Met voorbedachte rade door het ijs gezakt. Dit soort filmpjes is miljoenen keren gedownload (tja had ik op mijn blog ook maar zo veel bezoekers).

https://www.abc.net.au/btn/newsbreak/btn-newsbreak-20210216/13160784

Thin ice: Europeans warned not to skate on thawing canals after spate of accidents | Netherlands | The Guardian

Het ijs was nog veel te dun, want door alle oostenwind precies op de Keizersgracht duurde het lang voordat de gracht bevroor, er was gewoon te veel stroming. Vooral onder de bruggen (ik woon waar je de zeven bruggen kunt zien) was het nog gewoon open en absoluut te gevaarlijk om te schaatsen.

Er was ook nog een meisje in bikini te bewonderen op het ijs voor mijn deur. Wat al die mensen bezielt om op zo’n dun ijs te gaan is me een raadsel. 

Op de beurzen lijkt men misschien nog roekelozer, men wil het gevaar gewoon niet zien en gewoon doorfeesten.

Maar goed, o.a. Amsterdam was in wintersportsfeer en er waren duidelijk groepjes te zien en te horen die bezig waren aan een soort après-ski met walmen van glühwein en geroep waar is de Jägermeister toch?  

De AEX nadert het all time high van 705

 Beurzen zijn weer in opperbeste stemming. De aanval van shortende Redditers is afgeslagen, de rust wat teruggekeerd en de VIX schrompelt weer ineen, al is de VIX nog steeds ongewoon veel hoger dan de gerealiseerde volatiliteit. Deels komt dat door de absurde lust om call opties te kopen.

De Chartisten zijn ook weer in hun nopjes en laten steeds overtuigender charts zien dat het verder omhoog moet.

via $AEX | SharpChart | StockCharts.com via STOCHTRADER die vaak trends goed beoordeelt (uiteraard niet altijd, dat is onmogelijk, maar hij staat in hoge achting bij mij).

Bij dit soort instromen gaan aandelen natuurlijk omhoog. De afgelopen 14 jaar waren er vooral uitstromen. Door vooral inkoop eigen aandelen konden beurzen toch omhoog (en ook door aankopen vanuit het buitenland, geforceerd door het grote tekort op de lopende rekening waardoor men beleggingen in de VS moet kopen (meestal obligaties, maar ook wat aandelen, onroerend goed etc.).

Beleggers hebben de buik vol van al die obligaties waarbij je pas met een vergrootglas pas de rente kunt ontwaren en dat bij oplopende inflatieverwachtingen en angsten dat de FED straks minder gaat aankopen van de gigantisch aanzwellende overheidstekorten onder leiding van Biden en zijn standvastige dames Yellen en Harris. 

Fundamentalisten zijn ook in goede stemming, want de winsten en omzetten vallen enorm, bijna record veel mee. Voor men cijfers over het vierde kwartaal ging publiceren verwachtte men een winstdaling van zo’n 7% of erger en nu ziet men een winststijging van ongeveer 3% gemiddeld.

Coronabesmettingen en ziekenhuisopnames in de VS vliegen omlaag en de vaccinaties omhoog. Nee geen 100 miljoen Amerikanen in de eerste 100 dagen van Biden gevaccineerd, het streven is nu 150 miljoen. De nieuwe coronavarianten kunnen een domper worden op dat goede nieuws, maar voorlopig gelooft men er nog in dat vaccinaties de mensen buiten het ziekenhuis zal houden, vooral inclusief nieuwe boosters straks.

Er komt grote fiscale stimulering want het mag van Yellen en haar ex-kompanen van de FED en een K-recessie vraagt hierom (de recessie heeft bepaalde groepen veel harder geraakt en zelfs bij een groeiende economie hebben die meer steun nodig dan gebruikelijk na een recessie).

Het gaat zeer goed met de huizenmarkten.

Niet alles is goed:

Het vertrouwen van midden- en kleinbedrijf is flink gedaald en ook het consumentenvertrouwen is lager dan verwacht.

Je kunt steeds beter verklaren waarom de beurzen zo stegen: er is ongekende monetaire stimulering, winstverwachtingen zijn ongekend verbeterd en verwachte winstgroei op langere termijn is ongekend hoog geworden. Dit lijkt erg op 2000. PE’s waren hoog, maar in lijn met de hoge verwachte winstgroei. Van die hoge winstgroei kwam niets terecht in de paar jaren daarna en de verwachte winstgroei voor langere termijn kreeg een flinke deuk. In 2020/21 is een enorme klap omhoog ontstaan in verwachtingen voor de lange termijn en die is vooral veroorzaakt door Tesla en FANG-aandelen. Die verwachtingen kunnen flink terugvallen, net als na 2000. Het is zelfs mijn basisscenario.

Voorlopig zitten we in het scenario van the only way is up, behoorlijk gedisciplineerd zelfs. Nog geen blow off die een overduidelijk einde van het mooie verhaal zou betekenen. Ook geen grote schok is zichtbaar, overigens heel goed mogelijk altijd. Nu bijvoorbeeld door een nieuwe coronavariant of door een onaardige FED met betrekking tot QE, politiek drama etc.

Powell heeft al gezegd dat hij inflatie op korte termijn ziet oplopen, maar dit voorlopig als tijdelijk gezien wordt, een overreactie na heropening van de economie uit coronatijd.  Ondertussen stijgt de rente voortvarend op die hogere inflatieverwachtingen, vooral in de VS. Het afgelopen decennium kwamen de renteveranderingen aan de lange kant hoofdzakelijk uit schommelingen in de reële rente, nu is de stijgende inflatieverwachting de hoofdboosdoener.

Ik heb al eens eerder opgemerkt dat de inflatieverwachtingen afgeleid uit TIPS best naar 2,4% mogen stijgen voordat de FED er ook maar aan denkt minder aardig te worden. Nu beginnen we in die richting te komen en boven die 2,4% verwacht ik dat de FED onaardige dingen over het tempo van QE gaat opperen. Voorzichtig, want ze weten dat er anders een crash op de beurzen komt. In juli misschien zoals de Gann-aanhangers zeggen met een voorproefje misschien al komende maand.

Houd vast aan je beleggingsprincipes, neem niet te veel risico maar spaar en beleg volgens vast recept door als je nog niet oud bent. 

Peggy Noonan verguist Trump in het hol van de leeuw

 

https://www.wsj.com/articles/a-vote-to-acquit-is-a-vote-for-a-lie-11613084456

Peggy Noonan, een republikein van oude stempel van de Bush’es en Reagan, tot voor kort (tot Trump aan de macht kwam) de meest gerenommeerde columnist van de Wall Street Journal, probeerde het dapper nog eens in een column in de Wall Street Journal: het onfatsoenlijk handelen van Trump aan de kaak te stellen.  Zij zou het terecht vinden als Trump een impeachment aan zijn broek krijgt vanwege de door hem opgeroepen opstand van 6 januari. Geen enkele republikeinse senator/ congreslid sprong op de barricades om de Trump-aanhangers tot bedaren te brengen, aan te geven dat ze verkeerd bezig waren. De senatoren die Trump gaan vrijspreken stemmen voor een goed praten van de leugens van Trump.

Zoals altijd leverde haar column vele duizenden furieuze reacties op in de Wall Street Journal. Niet Trump moet geimpeached worden maar Pelosi, Biden en Harris vanwege hun steun aan de terroristen van Black Lives Matter. Trump heeft in de ogen van zijn aanhangers weinig tot niets fout gedaan in vergeleken met de grote misdaden van het voorgenoemde trio dat onwettig aan de macht is gekomen. Met 43.000 stemmen in enkele staten de andere richting op zou Trump herkozen zijn en de senaat in republikeinse handen (even ervan afgezien dat Biden landelijk ruim 7 miljoen meer stemmen kreeg dan Trump). Trump heeft een enorme, een soort religieuze aanhang en die pikt het niet dat hun idool zo door het slijk wordt gehaald. Natuurlijk heeft hij de verkiezingen gewonnen, je moet echt wel zo’n hersenloze verkiezingsuitslagontkenner zijn om dit niet in te zien, heeft hij erg veel goeds gedaan voor het land, het land behoed voor een democratische meerderheid in het hooggerechtshof en een invasie van immigranten en als eerste president onoorbare Chinese praktijken bestreden en een wondermooie belastingverlaging doorgevoerd en meer dan welke president ook veel bureaucratische regeltjes heeft afgeschaft. Trump is een open boek en daarmee de eerlijkste politicus die de VS ooit gehad heeft.

Al die reacties in de Wall Street Journal zijn bevestigingen van hoe verdeeld de VS is, hoe misschien tegen beter weten in bijzonder veel mensen Trump steunen en vinden dat hij meer de waarheid in pacht heeft dan de democraten. Zij vinden dat de mensen die naar CNN kijken gehersenspoeld zijn en heropgevoed moeten worden via de echte realiteit van Fox News en degelijke.

Tja, er is heropvoeding nodig: dat mensen zien dat de klimaatcrisis moet worden aangepakt, dat de inkomensverdeling te scheef is geworden, dat het immigratiebeleid menselijk moet zijn, dat discriminatie van o.a. zwarte mensen moet worden verminderd (uitroeien zou beter zijn, maar dat lukt niet) etc. Compassie.  

de week die was

 

De speculantjes van Reddit/Wallstreetbets zijn weer eventjes mores geleerd. Gamestop zo’n 80% omlaag en zilver ook niet zo mooi omhoog (fysieke levering van zilver, daar betaal je nog steeds flink voor). Zilver zit overigens nu niet ineens in een daalkanaal, maar de wondermooie stijging is even uitgesteld. En Gamestop, dat gaat af en toe flink omhoog. Maar heel wat mensen zijn maar wat blij dat je even geen Gamestop kon kopen bij Robinhood voor ongeveer $400.

 Biden is bezig met de economie veel te veel te stimuleren in opdracht van o.a. Yellen maar tot ongenoegen van Larry Summers. Kamala Harris heeft haar verpletterende kracht gedemonstreerd met haar doorslaggevende stem in de senaat. Even $1400 extra cadeau, maar niet meer voor mensen met inkomens boven $50.000 en zonder verhoging minimumloon tot $15. En misschien gaat Biden per presidentieel decreet studieschuld kwijtschelden.

Groei werkgelegenheid een miserabele 49.000 (ex overheid 6.000) met flinke neerwaartse herziening in vorige maanden. De werkloosheid daalde flink van 6,7% naar 6,3% (arbeidsmarkt krimpt door groeiend ongeloof nog aan fatsoenlijke baan te komen).

Maar het gaat goed met de Amerikaanse economie volgens de PMI’s van industrie en diensten. Coronabesmettingen zitten in vrije val en ziekenhuisopnames ook. Hier kennelijk geen angst voor Britse of Braziliaanse varianten, men opent de economie weer steeds verder via hoop op heilzame werking van de vaccins. De verhalen worden steeds overtuigender dat ons explosieve groei te wachten staat als covid voorbij lijkt. En dat lijkt te gaan gebeuren vanwege de vaccins die niet perfect werken tegen de nieuwe virusvarianten maar wel de meeste ziekenhuisopnames weten te voorkomen.

Er is een bubbel aan bubbelverhalen en dat houdt de positieve trend van beurzen nog even in stand. Beurzen omhoog op gefundeerde hoop op meer fiscale stimulering en afnemende angst voor meer volatiliteit nu de opstand van die recalcitrante retailbeleggertjes bedwongen lijkt en de miljardairs weer flink poen hieraan verdiend hebben. Zij zijn niet de ‘bagholders’ van Gamestop etc. Doorgaande geldgroei via QE en oplopende prijzen voor de cryptomunten moeten de beurzen op sleeptouw blijven nemen. Dogecoin nu dus volgens de influencers, ook al is de bruikbaarheid van dogecoin niet zo overtuigend. Toch ineens 12 miljard waard. Meer dan Ponzi in zijn stoutste dromen kon verzamelen.

De beren zien met lede ogen toe hoe de beurzen weer hun stijgende pad hebben opgepakt, niet afgeschrikt door torenhoge waarderingen, stijgende rente en het vooruitzicht van hogere belastingen en minder QE aan de kennelijk nog ver genoeg verwijderde horizon. De wat kleinere topbedrijven van de Russell2000, de top 25% staan 100* de winst of maakt helemaal geen winst. Brr. Duur, maar het kan altijd nog veel duurder kennelijk.

Er is weer het nodige bijgeloof op wat de superbowl gaat betekenen voor de beurs. Tom Brady bij de superbowl betekent minder dan gewone beursjaren, vooral als hij verliest, zo heeft men geconcludeerd uit ouderwetse data mining.

Vanuit China wat minder goed nieuws dan gebruikelijk. De centrale bank gaat minder voor sinterklaas spelen, meer faillissementen, minder groei export, minder sterke yuan. En die drommelse Biden is helemaal niet aardig voor China. En Xi reageert dat weer af, bijvoorbeeld op Taiwan.

Het coronabeleid in Nederland is niet zo’n daverend succes. Voortdurend bijstellingen, vertraging van vaccinaties. Met hernieuwd snottebellenbeleid hoopt men de opmars van de derde golf vanwege de Britse variant in maart nog enigszins onder controle te houden. Minister Volksgezondheid Hugo de Jonge krijgt nu de schuld van alles wat verkeerd gaat, inclusief waar hij echt niets aan kan doen zoals de ellende bij Ajax en de komende extreme vrieskou in ons plotseling kleumend kikkerlandje door corona zonder uitzicht op een elfstedentocht, de vergeefse droom bij elke strenge winter tegenwoordig.

 

overpeinzing

 

We zagen de VIX enorm oplopen zonder dat de beursindices heftig bewogen. Er was volatiliteit door de spectaculaire raid van reddit/wallstreetbets op o.a. Gamestop, maar dat werkte niet erg door op de indices. Shorts moesten worden afgebouwd en dat hielp beurzen ietsje omhoog (er moest extra kapitaal worden opgepompt, maar er moesten ook andere aandelen verkocht worden om de shorts te dekken).

De VIX daalt nu weer richting wat normaal is gezien de gerealiseerde volatiliteit en dat hielp beurzen. Iedereen kende de gevaren (aandelen zijn erg duur, corona, stijgende inflatie) en was bijzonder voorzichtig, naar het lijkt te voorzichtig. De VIX was nog nooit zo hoog bij een S&P500 die minder dan 5% van de all time high af was.

Wat nu? Is het voorbij met de hoge volatiliteit of komt er een nieuwe golf? De historie zegt dat een nieuwe golf van volatiliteit behoorlijk vaak voorkomt na een behoorlijke periode van dalende volatiliteit (zoals nu maart 2020-december 2020). De geschiedenis zegt ook volgens de brokers dat na zo’n onterechte flinke stijging van de VIX de beurzen altijd omhoog gingen na vele periodes (1 maand, 12 maanden etc.). Altijd. Behalve als er nu dus een nieuwe golf in de volatiliteit ontstaat door iets nieuws, dan even nog niet, zo denk ik.

Wat gaat die nieuwe golf veroorzaken? Coronanieuws? Vaccinaties helpen, maar misschien toch niet goed genoeg om alle coronamaatregelen veilig op te kunnen heffen. Ziekenhuisopnames en nieuwe besmettingen voor 60+ in Israël dalen fors, maar zijn nog steeds te hoog voor schrappen social distancing voor ouderen. Gaan besmettingen enorm oplopen door Britse variant in de VS? Hoe erg is de Braziliaanse variant? Voorlopig lijkt een en ander goed te repareren met de huidige vaccins inclusief nieuwe boosters. Corona wordt dus straks een wat ernstige griep met elk jaar een prik voor de kwetsbaren.

Dan is er China. Alles lijkt daar goed te gaan, maar de yuan is begonnen met een kleine daling versus de dollar, zo lijkt het. Het monetaire beleid wordt iets minder ruim dan het extreem ruime beleid van afgelopen jaar (China is een van de weinige landen die een normaal monetair beleid tracht te voeren gebaseerd op economie en inflatie die te hoog kunnen worden). Er zijn ook veel en veel meer defaults dan in afgelopen jaren. China heeft ruzie met Jack Ma en wil de macht van de tech-reuzen controleren. Biden is nog steeds onaardig tegen Huawei etc.

D.w.z. komt er regulering van de tech-monopolies. Nu nog niet, maar er dreigt toch wel iets. Belasting op inkomen is moeilijk, maar belasting op omzet wordt besproken (Frankrijk etc.)

 Biden die te veel reguleert, te veel belastingen gaat verhogen voor stimuleringsmaatregelen, te veel meegetrokken wordt in handelsoorlogen en misschien ook andere oorlogen.

De FED die toch ineens gaat aankondigen QE te gaan verminderen vanwege goed economisch herstel en voldoende stijgende inflatie. Bijvoorbeeld zorgelijk wordt over te hard stijgende huizenprijzen en oplopende hypotheekschuld door te lage hypotheekrente.

Winsttegenvallers door afbouw subsidies vanwege pandemie. Meer faillissementen dan verwacht. te veel zombiebedrijven. De groei gaat waarschijnlijk flink aantrekken als de vaccinaties succesvol zijn, maar dat kan wel eens teleurstellend doorwerken in winstmarges, hogere rentes, hogere inflatie (slecht voor reële consumptie)

En met grote kans iets anders dat we helemaal niet goed in de peiling hebben op het ogenblik.

De sterrenwichelaars van Gann met hun redelijke (=lang niet altijd goed, maar toch ook wel eens wel verrassend goed) resultaten uit het verleden zien gevaren half februari-maart en vooral rond juli.

Nu weer terug naar de fundamentals: voorlopig lijkt het erop dat vaccinaties succesvol zullen zijn en dat met enige aanpassingen de wereld kan gaan normaliseren, d.w.z. enige inhaalgroei uit hoge spaarquote en opgespaarde vraag aan o.a. beleven. De rente zal wat stijgen met ongeveer de helft van de stijging van de inflatieverwachtingen als QE hoog blijft, maar laag blijven. Winstmarges zijn al erg hoog, vooral bij veel bedrijven die hard groeien en veel waard zijn. Dividend is concurrerend met de rente en inflatie en suggereert dat aandelen op lange termijn het aanhouden waard zijn. Volatiliteit zou wel eens betrekkelijk laag kunnen blijven. Er wordt al rekening gehouden met veel onzekerheden en vele gevaren. D.w.z. het zou zo maar kunnen dat we een rustig beursjaar krijgen met een redelijke opbrengst. Ik blijf bang, maar misschien ben ik weer eens te bang.  

de week die was: GameStop, daling beurzen en VS coronabesmettingen/mensen in ziekenhuis

 

Iedereen had de mond vol van GameStop onder aanvoering van Roaring Kitty via het Reddit forum Wallstreetbets. Gigantische shorts op Gamestop (nog steeds 120% volgens de cijfers, maar sommigen die aandelen leenden, leenden die weer verder uit tegen nog hogere premie). Gamestonk twitterde Elon Musk en het drama voor de shorters werd compleet. Giga volatiliteit in sommige aandelen waardoor sommige brokers flink extra kapitaal moesten storten bij de clearing houses volgens de wet Dodd Frank. Dat maakte ingrijpen noodzakelijke en bij diverse brokers kon tijdelijk niet/nauwelijks gehandeld worden in de wildste aandelen. hedgefunds zoude $ 70 miljard verloren hebben en het leed lijkt nog niet voorbij. Maar men zet nu flink in op zilver en dat lijkt minder erg (?).

Er is een nieuw fanatisme opgekomen bij kleine beleggers om grote beleggers te straffen. Men blijft daarom denkt men voorlopig behoorlijk long GameStop en enkele andere bedrijven, tenminste zo lang Roaring Kitty long blijft.

Morgan Housel Why It’s Usually Crazier Than You Expect · Collaborative Fund probeert uit te leggen hoe zo’n fenomeen als Gamestop mogelijk is. Hoe er processen, backloops, ontstaan waardoor vraag en/of aanbod exponentieel gaat stijgen in plaats van het verwachte lineaire verband.  Er zijn allerlei processen die elkaar kunnen versterken. Een bedrijf wordt gezien als winnaar en daarom kan dit de beste talenten aantrekken en gaan mensen kopen omdat ze met hun producten gezien kunnen/ willen worden. Daardoor gaat alles veel harder omhoog (of omlaag) dan je zou denken. Zoals zo vaak geeft Morgan Housel aansprekende voorbeelden: de jacht op olifanten die steeds heviger wordt omdat ivoor zo hard in prijs stijgt door het schaarser worden van olifanten en daardoor olifanten plotseling dreigen uit te sterven in een veel sneller dan verwacht tempo. Het probleem van General Motors in 2008: failliet gaan of door overheid overgenomen worden met bail-out. Het probleem was dat veel mensen geen auto wilden kopen van een failliet bedrijf.

Enkele zeer populaire aandelen konden afgelopen week niet bekoren, Tesla en Facebook meer dan 5% achteruit, Apple flauwte etc.

Na een betrekkelijk goede eerste helft van januari is de vaart er nu uit en zijn er kleine verliezen te zien op behoorlijk wat beurzen.

De inflatieverwachtingen liepen al weer op, in drie maanden nu een half procent omhoog in de VS en dat werd voor de helft vertaald in rentestijging 10 jaar leningen.

Economische groei was als verwacht 4% in de VS in het vierde kwartaal. In Duitsland 0,1%, Spanje +0.4%, Frankrijk -1,3%, veel beter dan verwacht. Groei lijkt negatief te blijven in de EU en zwakker te worden in het eerste kwartaal in de VS. Fiscale stimulering moet daarna de groei helpen in de VS. Vaccinaties moeten de groei helpen vooral in de tweede helft van 2021.  

Industriële productie is over het algemeen sterk, maar het gaat niet meer goed met groei werkgelegenheid, inkomens en consumptie (in de VS vooral sinds november). Die zwakte zal naar verwachting tijdelijk zijn, maar de economie is nog erg kwetsbaar voor tegenvallers (meer faillissementen, slechte zombiebedrijven, minder winst door lagere overheidssubsidies etc.)

Gamestop: de naam zegt het al: het beursspel stopt

 

Er wordt ongelooflijk veel geschreven over de enorme koersbewegingen van Gamestop, omdat het slimme geld van hedge funds onwaarschijnlijk veel short was gegaan en beursforum Reddit iedereen met overdonderend  succes aanspoorde om Gamestop te kopen.

Short gaan van aandelen was de laatste tijd al ongekend verliesgevend, maar de toestanden rond Gamestop, dat is toch wel de limit.

Vele shorts worden nu dan toch maar gesloten en daarmee verbrandt de beurs een laatste restje brandstof. Het was al aan 65% van de beleggers duidelijk dat er een bubbel was in bepaalde aandelen en 25% zag wel dat aandelen richting bubbel aan het gaan waren. Maar verkopen? Nu met Gamestop zijn er plotseling heel wat meer mensen er meer van overtuigd dat aandelen ongezond duur zijn geworden.  

En ja, de millennial koopt waarschijnlijk onverdroten voort, maar de mensen met de aandelen in bezit zoals vooral de babyboomers, krabben zich achter de steeds meer bejaarde oren. Cash lonkt. Ander zaken lijken geen bescherming te bieden, nu door de vaccins de economie straks weer open gaat (landen met hoge vaccinatie ouderen zien nu daling aantal mensen in ziekenhuis) en centrale banken minder scheutig gaan worden. Nee, nu nog niet worden ze kuis, nee echt niet, maar huizenprijsstijging van meer dan 10% zoals nu in de VS, nee dat is niet goed voor de inkoop van Mortgage Backed Securities. Obligaties dan niet goed, goud niet goed, bitcoins altijd te eng (Yellen gaat natuurlijk reguleren, want democraten houden van reguleren en centrale banken houden niet van bitcoin) en dan blijft eigenlijk vooral cash over. Misschien grondstoffen dan goed en Bill Gates zoekt het in landbouwgrond. Cash lonkt en dat betekent dreigende deleveraging van allerlei All Weather multi asset fondsen. Slecht voor beurzen als dat zou gebeuren.

 Eigenlijk zie je al dat vele beursindices de laatste weken zo ongeveer stil staan en dat betekent dat tijdswaarde omineus aan het verdampen is bij vele steeds nijverder opties kopende millennials (ex de Gamestop calls). Zelfs met bitcoins wil het ineens af en toe niet lukken in hun opmars naar 80.000 of 8.000 of uiteraard iets anders.

Het is wel mooi geweest die rally na de verkiezing van Biden, er is broodnodig rust in de vorm van een niet te wilde correctie nodig. Zo’n rustige correctie is bepaald niet standaard als iedereen plotseling tot de conclusie komt dat aandelen een bubbel zijn en millennials ontdekken dat men ook puts kan kopen, iets waar ze nog weinig weet van schijnen te hebben. Kunnen ze misschien straks gaan afkijken van babyboomers.

Het begint nu toch wel heel erg bol te staan van indicatoren dat het sentiment overspannen positief is, zeer overspannen zelfs. Bijvoorbeeld    US Stock Market: Signs Of Bubbles - Christophe Barraud (christophe-barraud.com).

Bubbels kunnen altijd verder groeien, maar diverse mensen zien Gamestop als de naald die in de bubbel wordt geprikt.

Ach ik weet het ook niet. Ik ben maar een moderne bear (je verkoopt maar een beetje, niet alles met veel tam tam) die et vaak mis heeft gehad. Het bovenstaande is dan ook geen advies om uit het raam te springen of anderzijds in paniek te raken. Misschien komt alles goed, zoals we gewend zijn, want de FED is meestal to the rescue als de dalingen te groot worden. The only way is up, als je maar voldoende geduld hebt (soms zijn daar vele jaren voor nodig, zie Japan).