de rentebubbel en de te hoge risico's

We leven in een wondere wereld. Toezichthouders eisen allerlei extra onderpand voor nieuwe wetgeving om risico's te beperken en melden dan dat de situatie daardoor extra illiquide wordt en gevaarlijker.
Iets minder raar is dat DNB meldt dat de rente nu harder is gedaald dan in 2013 in het stressscenario voor verzekeringsmaatschappijen werd mogelijk gehouden.
Dat is dus riskant. Als de rente niet aantrekt, dan hebben pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen meer beloofd dan ze kunnen waar maken.

Eerst was het gat 0,75% met de UFR en nu 1,6%. Dat moet goed gemaakt worden door extra rendement op risicovolle beleggingen. De returnportefeuille dus. Als die de helft van de portefeuille is en er een risicopremie van 2% is dan ging dat goed in de oude situatie en niet langer in de nieuwe situatie. Nieuwe tegenvallers omdat men veel te lang leeft zijn haast niet meer op te vangen.
150% solvabiliteit voor verzekeraars leek eerst volstrekt veilig, maar nu mag het wel een onsje meer zijn.

De centrale banken dwingen nu iedereen veel te veel risico te nemen, de prijzen van beleggingen op te drijven tot ver boven wat ze waard zijn. Ondertussen investeert men toch maar niets omdat het te gevaarlijk is. Geloven in de centrale banken is veel veiliger voorlopig.
Ondertussen lopen de discussies hoog op tussen economen over secular stagnation/ saving glut en vergrijzing, te hoge schulden, banken die failliet zijn.
Toch ziet men de FED de rente verhogen, ziet men gevaren voor Emerging Markets en high yield. Gevaren overal.
Kortom de wall of worry is erg hoog en de koersen lopen op.

flows waren Emerging Markets niet welgezind laatste tijd

Aandelen en leningen van Emerging Markets zijn veel te goedkoop geworden, maar men heeft nog enorme last van beleggers die er ineens achter komen dat aandelen van Emerging Markets ook in waarde kunnen dalen (en idem voor obligaties).
Individuen (retail) hebben nu wel genoeg opgeruimd, maar institutionele beleggers zijn nog maar net wakker geworden.

Sommigen zien nu een verdere neergang van Emerging Markets.

Barclays ziet het als een krachtig signaal dat Emerging Markets komend jaar gaan outperformen.
Dat zou wel eens kunnen.

yen terug als indicator voor risk on risk off

Vroeger gaf een sterke yen al aan dat de wereld risico aan het mijden was.
Sinds november 2012, de herverkiezing van Obama en het goed op gang komen van Abenomics, is de yen weer de traditionele indicator voor risk on risk off. Niet alleen de Japanse beurs heeft last van een sterkere yen, ook de Amerikaanse beurs.
Japan is belangrijkeer voor de wereldeconomie dan men gewoonlijk denkt.  De wereld moet kennelijk een zwakkere yen toestaan.

sentiment kan nog verder verslechteren

Als men nog maar heel weinig puts koopt vergeleken met calls, dan is dat een teken dat de markt heel optimistisch is. Dit was bijvoorbeeld begin januari het geval. Sindsdien is men iets meer puts gaan inslaan, maar lang niet genoeg om te kunnen stellen dat het sentiment te negatief is.

Eind december waren er wel erg veel bulls en weinig bears. En opnieuw, dit moet verder verslechteren voor je echt kan zeggen dat men te pessimistisch is.
Of de markt dan voldoende gedaald is om er met timing geld aan te verdienen is onduidelijk (je komt dan al snel te laat terug in de markt).

Er zitten nu wel een paar barstjes in het verhaal van de bulls. Er gaat een en ander mis in de Emerging Markets en niet alleen omdat Bernanke beloofde minder QE in te zetten. Misschien is er te gemakkelijk heen gestapt dat het exportmodel voor extra groei voor Emerging Markets wel erg moeilijk werd toen de europeriferie gedwongen werd de lopende rekening flink te verbeteren via vooral minder importeren, terwijl in de VS via frackinhg men ook veel minder ging importeren. De rekening voor de plotselinge spaarzaamheid van Europa en de VS moet ergens anders liggen en er blijft dan niet veel anders over dan de Emerging Markets.

Verder is de enorme val van de ISM een schok, terwijl de werkgelegenheidsgroei in de VS in december ook al erg matig was.

zo veel bulls, zo weinig beren op de weg, dat loopt verkeerd af of toch niet?

Er zijn wel erg veel bulls en weinig bears. Iedereen is optimistisch over aandelen. Wie moet er nu nog kopen, zodat de koersen nog hoger kunnen worden?
Dat is een van de grootste zorgen van de aandelenvorsers van het moment.

De beren zijn volgens het bovenstaande plaatje ernstig in de minderheid. Er zijn nog wat permabears, maar die worden als rare fossielen gezien en mogen niet langer de officiële visie van de bekende brokers uitdragen.

http://www.ritholtz.com/blog/2014/01/surprising-consensus-on-asset/
Nergens een effectenhuis te zien dat aandelen wil onderwegen ten opzichte van obligaties.

Garthwaite zorgelijk over hedge funds optimisme, maar verder valt sentiment wel mee

Garthwaite van Credit Suisse en team waren neit erg verontrust geraakt door hun technische indicatoren, alleen het grenzeloze optimisme van hedge funds zat hun dwars. het gemiddelde van hun sentimentsindicatoren is iets te optimistisch, mar niet in de gevarenzone.
Insiders verkopen meer dan normaal, maar bijvoorbeeld niet zo veel als rond oktober toen ze winst namen uit angst voor de volgens hen kwalijke gevolgen van de herverkieizing van Obama.
Bull/ bear indicators van adviseurs en pariculiere beleggers staan op een 1,5 jaar hoogtepunt, maar dat is nog steeds niet extreem. Wilmots global risk appetite indicator staat 1,1 sigma boven normaal, veel hoger kwam het niet sinds de kreidetcrisis (maar pas bij 2 sigma is dat een brandalarm).
Hij heeft meer indicatoren, zoals percentage aandelen NYSE boven 50daags gemiddelde 83% nu, dat wordt een zorg als het onder 80% komt (in een vorige post had ik daar een plaaje van voor S&P).
Hij had ook een riedel van macro economische surprises, waar ik het niet mee eens was (aaandelen niet genoeg gestegen volgens hem gezien het meevallende nieuws, hij suggereert een daling van de verrassingen via indicators die niet voorliepen op de verrassingen, dus helaas geen aanwijzing wat die verrassingen gaan doen, want dat zou ik natuurlijk graag weten).

Contrair op hedge funds loont vaak

Dommere beleggers dan hedge funds schijnen er niet te zijn. Vooral als ze veel negatiever zijn dan advisors schijn je met aandelen goed te kunnen verdienen.

In juni was de bèta, de gevoeligheid voor de ontwikkeling van beurskoersen in aandelen in bijvoorbeeld de S&P500 zeer laag.
Dit plaatje is van Credit Suisse en die putten uit die te negatieve bèta moed (hun collega's bij JP Morgan ook, maar die hebben op andere gronden juist weer hun vaak zo optimistische hoed afgezet). De advisors zijn nog niet negatief genoeg, maar toch, die hedge funds geven misschien nog wel betrouwbaarder aan dat ze dom bezig zijn. Nog wat meer ferme taal van onze centrale bankiers en/ of minder slecht macro nieuws en de hedge funds moeten hun bèta gaan neutraliseren en dat betekent kopen. Daar moet toch wel een heel snelle grexit of veel tranen van Rajoy tegenover staan om dat te voorkomen.

In het plaatje van Bespoke kun je zien dat de (AAII) individuen somberder zijn dan de adviseurs. Er was vorige week een herstel vanaf 22% , nu 28% (terwijl koersen 1% daalden, er is verzet tegen de daling van de keorsen) tegen normaal 38% (Bespoke). Bullish pieken van individuen waren diverse keren voor de markttop, dalen waren wat minder voorlopend.

sentiment zo negatief dat het gunstig is (AAII)

Er zijn volgens AAII te veel beren vergeleken met bulls. In het verleden was dan vaak stijging van de S&P nabij. Nu maar hopen dit het ook deze keer weer het geval is

Aantal bulls in lijn met stijging S&P en fundamentals

Steeds meer mensen maken zich zorgen dat toch wel erg veel mensen bullish zijn geworden. Sentimentsindicatoren staan in de juichstand.
Het plaatje van het hoge percentage adviseurs dat bullish is in de VS baart het meeste zorgen in de pers.
Dat percentage bulls is echter gewoon heel normaal in lijn met de stijging van de S&P en de daling van de initial claims voor werkloosheid.
En dat is wat sentimentsindicatoren doen: die geven aan hoe goed de tijden zijn geweest qua stijging van de beurs en het economisch nieuws. Veel bulls is niet erg, als de fundamentals maar verbeteren.
Er zit weinig verborgen voorspelkracht in sentimentsindicatoren als je er de invloed van verbeterende fundamentals en oplopende aandelenkoersen uithaalt.

Risk appetite kan veel beter, maar als Roubini al optimistisch is..

Diverse sentimentsindicators staan op overbought, maar lang niet allemaal. Een van de belangrijkste is de risk appetite index van Jonathan Wilmot van Credit Suisse (zie plaatje via http://www.businessinsider.com/a-beautiful-chart-showing-3-decades-worth-of-panic-and-euphoria-2012-2#ixzz1lmPiHI7j). Al sinds jaar en dag geeft dat een redelijk beeld over hoe diep de beleggers in de put zitten of hoe erg ze in een euforiestemming zitten als ware er een heuse camping rally gaande was. Op het ogenblik geeft dat aan dat het beleggingssentiment gemeten via de risk appetite nog heel wat kan verbeteren.

Sinds gisteren Roubini te kennen gaf dat hij optimistisch is voor aandelen in de komende maanden (maar daarna is het natuurlijk weer doom and gloom) is bij heel wat contrair denkende beleggers de schrik om het hart geslagen: als Roubini al optimistisch is, wie moet er dan nog optimistisch worden, ofwel welke pessimist moet er nog bekeerd worden zodat er nieuwe kopers in de markt komen? Antwoord: niemand, dus je moet verkopen.

Dat doet me denken aan januari 1984. De belangrijkste goeroe in die tijd in Nederland was Jacques Post van toen de ABN. Hij had erg knap voorspeld dat de rente de pan uit zou rijzen bij de eerste en tweede oliecrisis. Aandelen waren uit de tijd, in de sociale heilstaat van Den Uijl c.s. pasten geen aandelen. Hij was een superbear en eindelijk, na een enorme hausse sinds augustus 1982 werd hij eindelijk optimistisch januari 1984. Op dat moment had ik net voor de eerste keer in mijn leven call opties gekocht. Ik zat op een prachtige winst en liet me ompraten door Post: hij had immers goede argumenten dat de beurzen verder zouden stijgen. Natuurlijk ging de beurs toen omlaag, de AEX viel zo'n 15% (fase DE in de vierjaarscyclus). Uiteindelijk liepen mijn calls waardeloos af. Ik was een beleggingsles rijker, maar ik had als ik mijn paar calletjes op tijd had verzilverd ook een paar maandsalarissen rijker kunnen zijn geweest.

Put call ratio: amerikaanse beurs oversold

Ook de put call ratio geeft aan dat Amerikaanse aandelen (CBOE) oversold zijn: het aantal puts vergeleken met calls is de lucht in geschoten en staat sinds kort weer op een niveau dat paniek aangeeft, ongeveer net zo veel als op de dieptepunten van vorig jaar.
Alleen de volatiliteit blijft merkwaardig laag, men zegt door de Bernanke put (QE3) en door overmatig opties schrijven van hedge funds (werkelijke volatiliteit is al tijden (zoals zo vaak overigens) ver onder implied volatility van opties).

Kredietgroei en beleggingssentiment gaan samen

Beide plaatjes hebben dezelfde up en downs. Vooral sinds de start van de kredietcrisis is de samenhang heel groot geworden.
Als er meer bedrijfsobligaties uitgegeven worden dan is het sentiment ook aan het verbeteren geweest. Het vertrouwen moet kennelijk verbeteren om meer geslaagde emissies van bedrijfsobligaties te krijgen.

Dit is een voorbeeld dat beleggingssentiment sterk samenhangt met fundamentals. Daarom is het nogal eens niet zo'n goed idee om contrair te gaan tegen het beleggingssentiment: dat is pas succesvol als het sentiment extreem is ten opzichte van de fundamentals of als je de fundamentals ziet verslechteren (verbeteren) als het sentiment heel optimistisch (pessimistisch) is.

moet je varen op sentimentsindicatoren?

Er zijn nogal wat sentimentsindicatoren die aangeven dat er veel optimisme heerst onder beleggers. Zelden heb ik zo veel waarschuwingen hiervoor gezien als nu. Aandelenadviseurs en (kleine) beleggers geven aan ongebruikelijk bullish te zijn. Ook andere sentimentsindicatoren staan op rood.
Toch hoeft de beurs dan niet onmiddellijk een flinke correctie te krijgen.
De laatste tijd is het economisch nieuws heel erg goed geweest in de VS en Duitsland en in mindere mate ook Japan. De westerse centrale banken zijn ongekend royaal, wat leidt tot geloof in hun putoptie (Bernanke en de Bank of Japan kopen net zo lang alles op tot de beurskoersen hoger staan).
Er is nog even rust in de eurocrisis, pas in maart hebben de PIGS veel geld nodig en de politiek heeft eigenlijk al aangegeven dat er een oplossing komt voor na 2013 (al dan niet met flinke kleerscheuren bij sommige landen).
Het koersverloop van aandelenbeurzen is heel rustig en degelijk, er worden flink wat niveaus gecreëerd waarop de koersen kunnen steunen. Dat houdt dalingen ook wat tegen.

In zo'n klimaat is het geen wonder dat men optimistischer is geworden.Voor de AEX geldt dat in bijzondere mate in december. Om op basis van sentimentsindicatoren pessimistisch te worden moeten ze dus veel meer optimisme aangeven dan normaal, wil het misgaan.
Al dat positieve sentiment is bovendien verdacht: het klopt niet met wat je om je heen hoort, wat de al jaren zeer negatieve beren vertellen. De beren hebben nog niets van hun pessimisme verloren, op enkele uitzonderingen na.

Dus ja, er is meer kans op een aandelencorrectie gekomen, maar die correctie kan ook nog een hele tijd wegblijven.

Er zijn mij geen goede trading rules bekend die gebacktest tot goede outperformance van de beurzen hebben geleid over de nodige jaren. Niet alleen ik ken die gouden regels niet, maar op enkele hedge funds misschien na niemand. Een aardige post hierover is van het blog A dash of Insight (http://oldprof.typepad.com/a_dash_of_insight/2010/12/weighing-the-week-ahead-interpreting-sentiment-indicators.html).
Wat je wel kunt stellen is dat bij bepaalde sentiments- en koerspatronen het risico toeneemt op een correctie (bijvoorbeeld doorbraak 40weeks gemiddelde), maar hierop alleen handelen en succes hebben, dat is eigenlijk puur geluk. Die sentimentsindicatoren moeten onderbouwd worden door fundamentals.
Ik heb met de nodige data mining getracht mooie voorspelmodellen voor beurzen te maken op basis van sentimentsindicatoren en koerspatronen. Op het moment dat je er fundamentele indicatoren aan ging toevoegen, namen dat soort variabelen de gevonden data mining voorspelkracht zeer vaak over (N.B. er zijn wel over het verleden winnende mooie momentummodellen te maken). De sentimentsindicatoren lopen vaak in de pas met wat de fundamentals ook al zeggen. In de kredietcrisis had het sentiment gelijk: er waren veel mensen terecht negatief op basis van de slechte fundamentele ontwikkelingen. Dus pas op met handelen op basis van sentimentsindicatoren, die moeten totaal niet ondersteund worden door de fundamentals wil je goed contrair kunnen gaan. Handelen op sentimentsindicatoren zal in de praktijk vaak goed gaan, maar het is moeilijk aan te tonen dat je duidelijk meer dan 50% goed zit.

Restaurant index VS zakt weg

Gisteren had ik het over de hot waitress economic indicator zonder harde cijferreeksen. Die harde cijfers zijn er wel voor het bezoek aan restaurants in de VS, zie plaatje van blog Calculated Risk. Dat laat zien dat het in juli bergaf ging met de restaurants en daarmee ook niet goed ging met de economie. Een negatief cijfer betekent nog niet recessie, maar het kan aanvoelen als een recessie. Het wijst in ieder geval op groei beneden trend.

hot waitress economic indicator

Hugo Lindgren in NY Magazine (http://nymag.com/news/intelligencer/58195) promoot de hot waitress economic indicator als een leidende sentimentsindicator. Hoe mooier de serveersters zijn, des te slechter gaat het met de economie. Als het slecht gaat in de horeca worden eerst de lelijkerds eruit gegooid. In New York schijnt men heilig te geloven in deze indicator. Ik heb geen harde cijferreeksen gevonden voor deze indicator, zoals je zult begrijpen.
ALs nog betrouwbaardere index wordt gezien de verkoop van mannenonderbroeken. Deze is heel stabiel, alleen in zeer slechte tijden valt de verkoop terug.
De lippenstickindicator (vrouwen kopen als het slecht gaat twee keer zo veel hiervan) wordt als minder betrouwbaar gezien, omdat het een lagging indicator zou zijn.

Strategas had vandaag een post warbij ze stelden dat de sentimentsindicatoren (gebrek aan bulls) nu zo laag staan dat bij vergelijkbare standen in het verleden in 91% van de gevallen er de daarnavolgende twaalf maanden een stiging van de aandelenkoersen optrad.