15 juni 2010

Correcties na eind recessies sinds 1950


Ned Davis Research had een aardige tabel over de eerste aandelencorrectie (=daling groter dan 10%) na het eind van de recessie (uit artikel WSJ).
De daling is niet erg groot, maar de snelheid is wel hoog geweest. De daling heeft maar kort geduurd.

Is die daling voorbij? De S&P500 heeft een hele tijd in een range 1040-1100 bewogen. Vandaag is hij uit die range naar boven uitgebroken (nog niet overtuigend). De volatiliteit is flink afgenomen, zoals de VIX bijvoorbeeld aangeeft.

Wat gebeurt er na zo'n correctie? Als er geen double dip in de groei komt, geen W recessie (of iets dat er op lijkt), dan gaat na de correctie de beurs flink omhoog. Dat gebeurt vaak nogal heftig in het begin. Dat is een aanwijzing dat we de fase DE in de vierjaarscyclus achter de rug hebben en de positieve fase EF is aangebroken. De huidige vierjaarscyclus zou dan versneld aan het lopen zijn, zoals wel vaker gebeurt na een zeer lange vierjaarscyclus zoals 2003-2009 (vergelijk 1987-1990).
(Zoals ook aangegeven in ons boek dat dit kon gebeuren).

Een nieuwe lange vierjaarscyclus is overigens goed mogelijk, omdat we vermoedelijk een langdurig herstel tegemoet gaan. Een andere mogelijkheid is dat de huidige investeringscyclus drie vierjaarscycli gaat omvatten in plaats van de gebruikelijke twee (net als de periode 1990-2003). Dat zou prettig zijn: een lang voorspoedscenario voor de wereld, langer dan de 2018 die we al decennia hebben aangehouden als eindpunt.

Göttingen



Göttingen is een universiteitsstadje dat ongeveer 40 Nobelprijswinnaars heeft afgeleverd. Er is nog vrij veel altstad. Het symbool van Göttingen is het meisje van de ganzen op het raadhuisplein. Dat is een belangrijke ontmoetingsplek. Deze werd onder andere onveilig gemaakt door groepen die bokkenfuiven vierden. In Duitsland loopt men dan rond met manden met kleine geschenkjes in ruil waarvoor een bijdrage verwacht wordt. Vooral de meisjes waren erg agressief in de weer met het aanvallen van de heren (de jonge uiteraard, wij werden met rust gelaten).
Göttingen heeft net als Hannover en Münster een aardige botanisiche tuin. Botanisiche tuinen blijken een trekpleister te zijn voor de 70+ toerist. Zo zagen we ons voorland als toerist.

Münster (2)


Nog wat opmerkingen over Münster. Die dertigjarige oorlog was toch wel een echt vreselijke oorlog. Ongekend veel mensen stierven en er was veel geweld. Je had in die tijd veel loslopende bendes van plunderende en verkrachtende soldaten. Dat hield in Europa op na het verdrag van Münster. Sinds die tijd was geweld via soldaten een aangelegenheid van de staat. Dat is nog steeds zo maar niet overal: nu bijvoorbeeld in Somalië en Afghanistan.

In Münster kwam ik nog een modern antiquariaat (ja, zo noemden ze het echt) met boeken tegen. Het meest prominent waren boeken van Fukuyama geplaatst (Trust, End of History). Tja, het is kennelijk een teken van de tijdgeest dat Fukuyama's ideeën als modern antiek gezien worden.
Het plaatje is van de dom van Münster.

Deja vu volgens Ned Davis/ Santoli


Michael Santoli illustreerde zijn verhaal in Barrons (http://online.barrons.com/article/SB50001424052970203296004575296722750699864.html This Picture Looks Familiar) dat de beurs het normale patroon volgt met een plaatje van Ned Davis Research. Dit plaatje is gebaseerd op gemiddelde koersbewegingen vanuit de tienjaarscyclus van elk decade (dwz het gemiddelde volgens jaren die eindigen op een 0), de presidentscyclus in de VS van vier jaar en het gemiddelde volgens het maandeffect.
Commentaar: als je in 2009 met dezelfde principes deze chart gemaakt zou hebben, zou je grote afwijkingen gezien hebben tussen werkelijkheid en plaatje. Toch kan het heel goed zijn dat 2010 volgens het plaatje van Ned Davis Research verloopt.

13 juni 2010

Hannover



Na Münster trokken we naar Hannover. De stad wordt afgeraden door de reisgidsen, maar ik wilde het toch eens zien. Hannover heeft een mooie, maar voor zo'n grote stad kleine, altstad. Veel vakbouw, wat altijd sfeer geeft (Rouen is inderdaad mooier). Zowaar was het `s avonds nog gezellig.
De grootste toeristische attractie zijn tegenwoordig de Herenhausgärten. Deze tuinen zijn afgekeken van Versailles, maar veel groter. Pompeus dus, met o.a. een fontein die 90 meter hoog zou moeten spuiten. Toen wij er kwamen kwam hij niet verder dan een goede 10 meter. De botanische tuin was wel mooi.

Emmely toch ten onrechte ontslagen na verduistering € 1,30

Duitsland was de afgelopen dagen in de ban van de uitspraak van het Duitse hooggerechtshof dat in het hoogste beroep de kassière Barbara E ten onrechte ontslagen was. In de vorige processen hadden de lagere hoven wel geoordeeld dat de vrouw, bekend onder troetelnaam Emmely, volkommen terecht was ontslagen. Wat had zij dan voor iets verschrikkelijks gedaan dat ze op staande voet ontslagen werd? Ze had twee tegoedbonnen geïnd die klanten niet hadden opgehaald ter waarde van €0,80 en € 0,42. Tot vorige week oordeelden de hoven dat het niet om de hoogte van de bedragen ging, maar om de vertrouwensbreuk die dit soort misdaden veroorzaakt. Als je een bedrag gaat afspreken waaronder men zo maar mag stelen, heeft dat een sterk aanzwellende werking. Dat moet met paal en perk uitgeroeid worden.

Het Duitse publiek was uiteraard op de hand van Emmely, die door vakbonden en andere organisaties gesteund werd om de processen te blijven voeren. Ze was zeer populair bij haar klanten. Ze was al 31 jaar cassière en nooit had ze iets verduisterd. Wel had ze meegedaan aan een staking wat niet goed gevallen was en er waren problemen met een bepaalde collega.
Het hooggerechtshof zei dat er in dit bijzondere geval voldoende verzachtende omstandigheden waren om toch tot het oordeel te komen dat ze ten onrechte onstslagen was. Daarbij hoorden niet het kleine bedrag en de lange tijd dat ze goed gewerkt had. De uitspraak was daarom volgens de pers verrassend (en betreurenswaardig volgens de werkgevers).

Dit soort bagatelmisdaden en de enorme consequentie ervan (ze werd werkloos en kon als 50-plusser geen werk vinden en niet haar gezin onderhouden) valt natuurlijk niet goed in de publike opinie. Bankiers mogen voor miljarden aan fouten maken en krijgen een geweldige afvloeiïngsregeling en Emmely mag tot de bedelstaf gebracht worden voor € 1,30? Dat kan natuurlijk niet en daarom waren er in Duitsland heel wat fanclubs voor haar. Gerechtigheid! Toch wel heel andere koek dan de kermis van Kerviel.

31 mei 2010

Munster

Een dagje rondlopen in Munster leerde dat de Kredietcrisis zo erg niet is. Het belangrijkste wapenfeit van Munster is het verdrag van 1648. Wij vinden dat dit alleen over de 80-jarige oorlog gaat, maar de rest van Europa vindt dat het over de 30-jarige oorlog gaat. Dat was een ramp met vele miljoenen oorlogsslachtoffers. O.a. de grenzen van Zwiterland werden bepaald en Zweden werd op zijn plaats gewezen.
Munster was als onderhandelingsplaats uitgekoyen omdat het niet door de oorlogvoerenden was veroverd. Die onderhandelingen duurden 5 jaar. Dat was kort, omdat de de koningen niet naar Munster durfden te komen (om begrijpelijke redenen). Gezanten naar Madrid deden er 30 dagen om om er te komen en dan weer 30 dagen terug. Dat kan tegenwoordig wat sneller.
Voordat de onderhandelingen voor het vredesverdrag van Westfalen begonnen, was Munster geteisterd door een andere ramp: de wederdopers (een soort doopsgezinden) hadden de macht gegrepen. Deze vaardigden polygamie uit (niet zo rampzalig) en de afschaffing van het geld (wel rampzalig). Dat liep af in oorlog en ingrijpen door de bisschop die de leiders uiteraard liet executeren. andere experimenten met het afschaffen van geld liepen soms nog rampzaliger af(PolPot in Cambodja spande de kroon). Polygamie loopt meestal ook niet goed af.

26 mei 2010

vakantie



Ik ga twee weken op vakantie, dat wordt dus een pauze op het blog.
Ik hoop hogere koersen en rentes te zien als ik weer terug ben.
Dat kan, want de aandelenmarkten zijn erg oversold. Puts versus calls is even extreem als bij Lehman, er zitten meer dan 80% van de aandelen onder het 50 dags gemiddelde in de VS en de meeste zelfs uitzonderlijk veel volgens het blog Bespoke.
Het economisch nieuws is goed: In Europa bijvoorbeeld 3% groei in het tweede kwartaal. De leading indicators groeien minder uitbundig nu, maar dat is Goldilocks. De bear markt in China lijkt over.
Uiteraard ben ik hier allemaal niet gerust op.
De cartoons van AbtruseGoose illustreren dit: je kunt zwarte zwanen relativeren via andere statistieken. De Nespressoreclame van de vallende piano met George Cloney gaat uit van een te uitzonderlijke zwarte zwaan en dat geldt ook voor kredietcrisis deel 2 denk ik.

risico's op de terugtocht





Sinds 10 mei zijn de risico's aan het afnemen. Hopelijk blijft dat nog doorgaan. Het voelt niet zo aan, maar de dagelijkse koersuitslagen zijn een stk minder dan rond 10 mei. Net als toen heb ik risico's in een plaatje gezet als de standaarddeviatie van de opbrengsten over een periode van 10 dagen. Zowel de VIX die de volatiliteit van de Amerikaanse beurs weergeeft als de MOVE die de volatiliteit van obligaties weergeeft zijn aan het dalen.

De enorme volatiiteit van 10 jaars Griekse obligaties (BMGR10Y)-groter dan die van de S&P rond Lehman- is behoorlijk genormaliseerd. Dat geldt ook voor Spaanse (BMES10Y) en Italiaanse staatsleningen (BMIT10y).
Italiaanse (TOTMKIT)en Spaanse aandelen (TOTMKES) waren de laatste twee weken nog wel uitzonderlijk volatiel. De AEX en de S&P kalmeerden behoorlijk.

Beurspad à la Japan of 2004?



De New Normal aanhangers wijzen er op dat we nu het pad van Japan aan het volgen zijn.De sterke gelijkenis van de val van de Nasdaq sinds maart 2000 met de val van de Nikkei sinds december 1989 blijft verbluffend sterk. Zie plaatje van Bianco. We vallen dan nog een verdere 20 tot 40%.
Strategas laat de beurs het pad van 2004 volgen. Dat is logischer. Ik ga voor een beter pad: eind 2010 een AEX van 400.

25 mei 2010

recessie als S&P meer dan 16% daalt?


Het plaatje laat zien hoe het verband tussen stijging van de S&P500 sinds 1990 en de groei van het BNP in de VS over twee kwartalen was. De beurs loopt in dit plaatje 1 kwartaal vooruit op het BNP. De regressieanalyse suggereert dat bij meer dan 16% daling van de S&P500 de groei negatief wordt. Voor de AEX was het verband dat een daling van meer dan 22% na twee kwartalen negatieve groei belooft.
De verbanden tussen beurs en economie zijn redelijk sterk voor een voorspeller (het verklaart ongeveer 40% van de standaarddeviatie van de uitslagen van de groei van het BNP), maar andere factoren verklaren samen meer. Het kan dus best zijn dat beurzen in de VS duidelijk meer dalen dan 16% en er geen recessie komt. Toch zou ik het prettig vinden als de daling van de S&P niet lange tijd erger dan 16% is.

2-1 voor New Normal versus Old Normal



Het onheilsverhaal voor de toekomst van Roubini is verder wetenschappelijk onderbouwd door Reinhart/Rogoff en wordt door PIMCO omschreven als het New Normal. Dit kwam op voorsprong in de kredietcrisis. The old normal scoorde gelijk vanwege het prachtige V-herstel van de industrie zoals zichtbaar in de ISM.
De staatsleningencrisis zet het New Normal-verhaal plotseling weer op voorsprong: men gelooft nu weer meer in het verhaal van Reinhart/Rogoff dat gebaseerd op het normale onheil van de afgelopen 800 jaar na het exploderen van een schuldenbubbel er eerst een klein herstel komt, gevolgd door een nieuwe crisis. Het gaat zoals de cyclus van Teun Draaisma van Morgan Stanley aangeeft, zie plaatje.

Sinds eind april lopen de markvorsers in drommen over van het Old Normal kamp naar dat van New Normal.
De Minsky cyclus vervolgt zijn neergang richting de eindfase, waarin ook de overheden en centrale banken failliet gaan (zoals ook beschreven als mogelijkheid in ons boek op blz 226-231). Hierbij hoort minstens een halvering van de aandelenkoersen. Ergo, als meer beleggers overlopen naar New Normal kunnen de koersen verder omlaag.
Hoe krijg je de stroom weer richting Old Normal? Door geloofwaardige reductie overheidstekorten bij groei van de bedrijfsinvesteringen, zodat bij elkaar schuld/ bnp daalt.
Vooralsnog is het optelsommetje voor de groeibijstellingen in vooral Europa negatief: men moet de helft van de extra overheidsbesparingen (multiplier overheidsuitgaven circa 0,5) van de groeiverwachtingen afhalen, d.w.z. 0,5-1% in de kernlanden van de Eurozone en 2-5% in Spanje/Portugal/Griekenland.
Men verwacht dan dat de positieve gevolgen voor de export vanwege de lagere euro (euro -20%= BNP groei +1%) en de lagere olieprijzen opwegen tegen de vraaguitval door wegzinkend consumenten- en producentenvertrouwen.

Bianco ziet de omvang van het huidige staatsleningenprobleem voor de Europese banken (=20% van staatsleningen aan Zuid Europa afschrijven) als 60-70% van de Kredietcrisis deel 1. Dat is genoeg voor een recessie in Europa.
Sinds te veel Spaanse spaarbankjes wankelen, gelooft men dat de schade vele malen groter kan zijn dan de verliezen op staatsleningen. Buitenlandse banken bezitten € 2000 miljard aan leningen aan Spanje/Portugal en Griekenland volgens Jacques Cailloux van RBS. Als je die ook moet afschrijven zijn alle Europese banken gegarandeerd allemaal failliet (misschien met uitzondering van de Rabobank).

Er is geen animo om banken nog eens uit te kopen en ook Griekenland verder helpen ligt niet erg goed. Merkel heeft duidelijk gemaakt dat een en ander politiek zeer instabiel ligt.
Alleen politieke eensgezindheid van Europa (als men vindt dat Europa solidair is) en Griekenland (als ze minstens zo netjes zijn als Spanje) samen met fiscale prudentie (schuld versus BNP moet afnemen, juist ook in de sterke landen) kan de wereld redden in the New Normal. Zelfs in het New Normal zijn we niet gegarandeerd verloren: er is nu een zeer sterk momentum voor prudentie, niet alleen bij Portugal, maar ook in Duitsland, Nederland en het VK. Misschien dat daardoor de leverage in de totale economie al snel afneemt.
Die te hoge leverage is het sterke punt van the New Normal: eerst hebben banken te veel schulden opgebouwd en dat is doorgeschoven naar de overheid. Na een tijdje heeft men door dat dit niet straffeloos kan en volgens Reinhart/Rogoff komt dan deel 2 van de kredietcrisis, dan zijn zowel banken als overheden failliet (zie cartoon van Hein uit het FD).
Vooralsnog verwacht ik dat The Old Normal snel 2-2 gaat scoren via China, doorgaande werkgelegenheidsgroei in de VS en exportgroei in Europa.

24 mei 2010

Europese aandelen prijzen bijna recessie van 2011 in

De aandelenkoersen zijn nu zo veel gedaald dat men de W-recessie weer van stal haalt. Overheden gaan ons de recessie in bezuinigen. De risicoaversie is nu zo groot geworden dat dit de uitgaven van consument en bedrijfsleven gaat raken.
Dat zal inderdaad gebeuren in Griekenland en in enkele andere Zuid Europese landen zoals Spanje zal de groei marginaal zijn (positief of negatief) in 2010 en 2011.
De rest van Europa zal waarschijnlijk niet in een recessie komen. Het exportvoordeel van de lage euro samen met de lage rente zal de investeringen op het herstelpad houden (zij het dat ze niet zo uitbundig zullen gan stijgen als tot voor kort te verwachten was). Ook de lagere olieprijzen zullen de groeiafzwakking beperken.

De Chinese beurs was vanmorgen verder in herstel op geruchten dat de Chinese overheid het de onroerend goed markt niet al te veel lastiger wil maken. Het zou zeer goed kunnen zijn dat de bear markt in China voorbij is. Als China optimistischer wordt, dan zullen veel Aziatische landen volgen en uiteindelijk denk ik ook wel de Developed Markets. We leven in een vreemde wereld dat de Emerging Markets het goede voorbeeld moeten geven qua groei en overheidsbeleid aan de Developed Markets.

Chris Watling van Longview denkt dat de aandelenmarkt gewoon oversold is, na volgens zijn indicatoren te veel overbought te zijn geweest in april. Daarmee kun je een voldoende groot deel van de reactie op de beurzen uitleggen. De fundamentals zijn buiten die van een paar betrekkelijk onbelangrijke landen niet verzwakt.

Ik denk dat China weer de beurzen leidt, zoals ook het geval was na november 2008. Als de paniek langzaam minder wordt (logisch volgens de indicatoren van o.a. Longview), dan hoeft de economische groei in Europa beslist niet terug te vallen naar recessieniveau. Uit de berekeningen van het CPB van de programma's van de politieke partijen blijkt dat je met grote bezuinigingen toch hoge banengroei kunt krijgen (VVD) of redelijke banengroei met behoud van koopkracht (PvdA). D.w.z. ondanks € 30 miljard bezuinigingen komt er toch ongeveer trendgroei of zelfs beter uit de bus voor Nederland. Dat is dus goed mogelijk als men niet te paniekerig blijft. Ik zou zelfs niet verbaasd zijn als we een groei boven trend (2-4%) gaan krijgen in de komende jaren in Nederland.
Voorspellers blijken er voortdurend naast te zitten: wie had gedacht dat in het eerste kwartaal de groei in Japan het hoogste zou zijn van de ontwikkelde landen? Men dacht tot voor kort aan minder dan 1% groei terwijl er plotseling 4,9% te voorschijn werd getoverd.

Voor de VS is een recessie in 2011 onwaarschijnlijk(lagere olieprijzen en lagere hypotheekrente houden groeitempo consumptie op peil, investeringen zijn nog steeds te laag en lager dan de cashflow). Emerging Markets hoeven al helemaal niet in een recessie te komen (met uitzondering van enkele onbelangrijke zondaars die er altijd wel zijn in Emerging Markets).
De huidige kapitaalmarkten zijn niet stabiel: onzekerheid triggert (meer dan normaal) meer onzekerheid en daarmee plotseling oplopende zeer hoge volatiliteit. Dat kan een self fulfilling prophecy worden, waardoor er een wereldrecessie kan ontstaan (lage kans, maar duidelijk meer dan 0%). Maar goed beleid kan dit voor een groot deel tegengaan. Illiquiditeit zorgde volgens sommigen 2/3 van het risico/ volatiliteit sinds de kredietcrisis. Aan illiquiditeit kun je iets doen zoals de ECB onlangs demonstreerde. China kan de valutamarkten stabiliseren (een redelijk stabiele euro is belangrijk om uit de crisissfeer te geraken).

En voor de beurzen? Die dalen vooral als de werkelijkheid slechter lijkt te gaan uitpakken dan ingeprijsd is. Er is nu zo veel ellende ingeprijsd dat het waarschijnlijk wel mee zal vallen op de beurzen, zelfs als de economische groeivoorspellingen voor Europa wat naar beneden gaan (dat is consensus, want dat is sinds kort meer dan ingeprijsd)

23 mei 2010

Misverstanden over Europa

Angsten over Europa vieren hoogtij. In de VS begint men op de pessimistsiche blogs zelfs nog paniekeriger te doen dan mevrouw Merkel. De FED deed zijn plicht en liet vorige week M2 met $ 25 miljard groeien. De Fed heeft gesteld niet zo bang te zijn voor nadelige invloeden uit Europa, het zal bijvoorbeeld de winsten in de VS nauwelijks raken zo lang de crisis beperkt blijft tot Zuid Europa.

Belangrijk is of China het onderhand zat is. Men wil daar rustige valuatamarkten. Men is met Amerika een systeem aan het uitdenken hoe het verder moet met de yuan, zo heeft men laten uitlekken. Dat betekent dat men iets ingewikkelders van plan is dan een geleidelijke appreciatie van de yuan. Ondanks de dalende euro wil men toch een appreciërende yuan. Dat zal men alleen willen als de euro niet in een glijvlucht zit. Dat is met de omvangrijke Chinese valutareserves eenvoudig te stabiliseren en de Chinesen zullen waarschijnlijk binnenkort gaan zeggen hoe ze het graag zouden willen hebben (misschien mag de yen ook nog geleidelijk omlaag).

Een invloedrijk artikel over de perikelen was dat van Paul de Grauwe uit Leuven. (http://www.voxeu.org/index.php?q=node/5062):
Fighting the wrong enemy
De euro is een zwak monetair systeem, omdat er geen fiscale unie is. Men kan zich er niet uit devalueren en tekorten worden niet door een solidaire groep aangezuiverd.
Men heeft in de EU geen solidaire unie afgesproken om moral hazard te voorkomen (men wilde zonden voorkomen onder het motto andere landen passen tekorten wel bij; het voorkomen van moral hazard leidt de latste tijd tot ernstige ongelukken (moral hazard fundamentalisme behandelde ik al in een vorige post)).
Men heeft niet op tijd gezien dat daardoor een onstabiel systeem ontstond.
Je houden aan de regels van Maastricht lost een ander niet op. Ierland en Spanje hadden (gelukkig) zeer lage staatsschulden en tekorten voordat het fout ging.
Het probleem ontstond door overmatige niet rendabele investeringen in de particuliere sector bij gezinnen (dit had ook bij bedrijven kunnen zijn, nu gelukkig alleen bij vastgoedbedrijven).
Men heeft de problemen onderschat die ontstaan als lenen plotseling veel goedkoper wordt en prijzen in bepaalde delen van Europa relatief laag zijn. Dan schieten leningen en economische groei omhoog. Fiscale prudentie is dan kennelijk niet genoeg om problemen te voorkomen. Dan nog ben je immers niet veilig: als plotseling het financiële stelsel valt, dan moet je als overheid toch bijspringen. Het op tijd in toom houden van de kredietverstrekking [zoals China nu probeert] is kennelijk zeer noodzakelijk.

Opmerking. Ook de totale schuld (inclusief particuliere schuld) versus BNP zegt niet alles. In Nederland is nog geen crisis ondanks de hoge hypotheekschulden en dreigende teloorgang van de hypotheekrenteaftrek. Een overschot op de lopende rekening en een conservatief imago doen nog steeds wonderen om het vertrouwen te behouden.