29 juli 2010

asset economy versus balansrecessie

Ons boek heeft een zeer ongeloofwaardige stelling: de asset economy verhoogt de economische groei structureel met ongeveer 0,5 tot 1%.
In het nieuwe normaal zorgt de asset economy juist voor een groeivertraging die op het ogenblik wel 2-4% lijkt.

De asset economy waarin de inflatie neerslaat in een hogere waarde van assets en nauwelijks in die van consumptieprijzen zorgt ervoor dat je steeds meer kunt lenen op je bezittingen. Mits die bezittingen maar inkomen genereren en in waarde stijgen gaat dit niet snel fout.
Wat er dan gebeurt is dat de uitgaven structureel sneller stijgen dan het inkomen. Daardoor ontstaat extra groei.

Helaas, helaas, de kredietcrisis bracht de balansrecessie. Schulden ten opzichte van inkomen waren te groot geworden. Eerst moet de balans weer in orde gebracht worden, meestal een zeer langdurige treurnis: de balansrecessie.
Vooral van 2000 tot 2007 ging de stijging van de schulden heel snel bij de consument en de banken.
Alle sectoren in de economie behalve de overheid proberen sinds de Kredietcrisis te deleveragen. Dat kan alleen maar door (trendmatig) minder uit te geven dan je binnen krijgt. D.w.z. de groei is lager dan de groei van het inkomen.
Het begon bij de consument, vervolgens bij de banken en toen raakte dit de producent en toen de overheid.
Sinds 2010 lijkt het probleem verschoven te zijn van consument naar de overheid, die nu in veel landen ook moet deleveragen.

Toch is er vooruitgang: de banken hebben veel schuld afgebouwd en kapitaal opgebouwd (en doen dit nog steeds door veel winst te maken vanwege het grote verschil tussen de korte rente op deposito's die ze inlenen en de lange rente op wat ze uitlenen) en de consument is ook een eind gevorderd met de delevarage (80% klaar volgens sommige optimistische brokers; de rentelast is door de lage rente weer ongeveer het gemiddelde van de afelopen 20 jaar) en het belangrijkste is dat het bedrijfsleven nu zo weinig schulden heeft dat het weer moet releveragen. Daarbij moeten de banken weer gaan uitlenen (hun activiteiten concentreren op het bedrijfsleven) en als dast niet gebeurt moet dit via een omweg via centrale banken dan wel overheden dan wel via kapitaalimport uit het buitenland (China, Sovereign Wealth Funds).

De balansrecessie vermindert namelijk pas als er weer minstens even snel meer geld uitgegeven wordt dan de groei van het inkomen dat binnenkomt, anders blijft de groei gemiddeld onder de potentiële groei en de werkloosheid torenhoog en zelfs stijgend.
Daar je niet kunt verwachten dat de consument sneller geld gaat uitgeven dan hij binnenkrijgt, moet het dus van de andere sectoren in de economie komen.
Het bedrijfsleven gaat vermoedelijk snel harder geld uitgeven dan ze binnenkrijgen, omdat ze anders overgenomen worden of gedwongen worden door aandeelhouders iets beters met hun cash te doen dan uitzetten tegen 0%.
De overheid geeft al te veel geld uit en heeft dus een probleem. De enige uitweg is meer geld uitgeven aan infrastructuur en andere overheidsinvesteringen en dan van tijd tot tijd die investeringen te verkopen op de kapitaalmarkt. Daar is animo voor en het werkte in het verleden (alleen als je geen rendabele infrastructuurinvesteringen hebt zoals Japan dan lukt deze truc niet).
Dus we komen er alleen maar uit als het bedrijfsleven en de overheid veel gaan investeren. Per individueel land kun je natuurlijk er ook uit komen als je extra gaat exporteren (de Duitse, Japanse en Nederlandse oplossing) of extra veel kapital importeert (dat proberen de VS en India).

Ik denk dat de asset economy per saldo op lange termijn toch extra productie en daarmee inkomen genereert. De waarde van huizen en aandelen gaat structureel omhoog als het inkomen stijgt, zelfs in reële termen.

De waarde van bezittingen is na maart 2009 weer aan het stijgen. Zelfs de waarde van huizen stabiliseert in de VS. Als assets weer in reële termen in waarde stijgen, dan leidt dit uiteindelijk of al heel snel tot extra groei.
Dit verhaal is voor de westerse landen moeilijk en speculatief, maar het staat als een huis voor de Emerging Markets. De geneugten van disinflatie zijn nog maar net ontdekt. Men moet echt veel beter gaan wonen, pensioenfondsen opbouwen etc. Het kan niet anders of daar zorgt de aset economy in ieder geval wel voor meer groei, vermoedelijk zelfs meer dan 1%.
De daarbij horende schuldopnouw moet langzaam gaan, in de pas met een stijgend kapitaal van de banken en afnemend macro economisch risico en betere mogelijkheden om het risico transparant te maken en vooral ook niet sneller gaan dan de stijging van de arbeidsproductiviteit.

Kortom, laten we zeggen dat straks de westerse economieën als de beurzen weer stijgen en de prijzen van huizen ten minste stabilisren 0,5% extra groei krijgen door de asset economy en Emerging Markets 1%.


N.B. veel mensen denken dat een balansrecessie tig jaar moet duren in navolging van Japan. Chao van BCA maakte duidelijk dat de Japanse balansrecessie anders van aard is dan de Amerikaanse en Europese. In Japan was het het bedrijfsleven dat veel te veel schuld had en veel te veel investeerde (als % van het BNP). De consument had niet te veel schuld maar liep tegen waardeverliezen van zijn assets op omdat bedrijven minder winst maakten, aandelenidioot duur waren, banken steeds meer slechte schulden kregen en onroerend goed 75% minder waard moest worden. De sanering liep daardoor heel langzaam. Consumptie bleef wel goed op peil, waardoor de groei van de economie maar langzaam vertraagde.
In de VS is het de consument die te veel schulden heeft. De sanering ging heel snel. Banken gingen niet pas na 10 jaar schulden afschrijven maar na 10 maanden. De werkloosheid bereikte snel een hoogtepunt. Onroerend goed en aandelen zijn in korte tijd, 10 keer zo snel als in Japan, te goedkoop geworden. De consument loopt nu niet tegen stijgende werkloosheid op en dalende waarde van aandelen, want het bedrijfsleven maakt veel winst en heeft weinig schulden en aandelen zijn al goedkoop. Door de hoge werkloosheid is het moeilijk de winstmarge naar beneden te krijgen en is er dus geen lange waardedaling nodig (maar het omgekeerde). Huizen zijn in de VS in de meeste gebieden spotgoedkoop, dus die kunnen ook in waarde gaan stijgen.

gaat groei werkgelegenheid VS meevallen?


De markt begint nu al te bibberen voor de maandelijkse groei van de werkgelegenheid in de VS. Dit cijfertje wordt naderhand flink herzien en men kan naderhand constateren dat het heel anders met de groei van de werkgelegenheid ging dan men eerst dacht. Op de aanvankelijk veel te lage groeicijfers van de werkgelegenheid in 1992 verloor Bush sr. de verkiezingen.
Het afgelopen jaar waren de herzieningen vaak positief, zoals het ook hoort als de recessie voorbij is. Je krijgt elke maand twee cijfers dat van een grote enquete van het bedrijfsleven (het establishment survey) dat uitgebreid in het nieuws komt en dat van het kleine household survey (5000 deelnemers) waaruit de werkloosheid bepaald wordt, maar ook een cijfer voor de werkgelegenheidsgroei. Het household survey is de laatste tijd positiever over de werkgelegenheid dan het establishment survey.
Er zijn nog enkele tussentijdse indiactors, zoals de wekleijkse initial claims. Deze blijven hardnekkig hoog (deze week overigens gelukkig 11.000 omlaag) en wijzen nog steeds op stijgende werkloosheid (een cijfer boven 400.000 wijst op daling werkgelegenheid). Toch is de werkloosheid al een tijdje aan het dalen. Dat is vreemd maar klopt met een ander verband dat ook vreemd is: het aantal nieuwe banen (job openings) is veel hoger dan je zou denken bij de huidige werkloosheid. Samen kloppen de cijfers. D.w.z. ondanks de hoge wekelijkse initial claims, de werkloosheidsaanvragen, kan de werkgelegenheid toch stijgen.
Er zijn leading indicators voor de werkgelegenheidsgroei. Een veel gebruikte is de groei van het aantal uitzendkrachten. Die is hoog (waardoor de koers van Randstad zo is gestegen) en wijst op verdere verbetering van de groei van de werkgelegenheid. The Big Picture, Barry Ritholtz kwam met een ander plaatje(van Fed St Louis): de groei van orders voor duurzame consumptiegoederen. Zoals je kunt zien wijst dit ook op een verbeterende groei van de werkgelegenheid, al gelooft Ritholtz er geen snars van.

28 juli 2010

huizenprijzen VS


Op het blog The Big Picture van Ritholtz staat een update van de reële prijs van een huis in de VS volgens Shiller. De reële prijs van een huis is constant volgens Shiller op lange termijn. Ritholtz trekt daarom de trend van de afgelopen jaren wat verder naar beneden.

Ik denk dat de waarde in van huizen in de VS ongeveer in stappen gaat. We hebben een hele tijd gehad dat de index rond 110 schommelde (en daarvoor rond 100 en 70) en nu kan hij enige tijd rond 150 schommelen of langzaam stijgen. De index van Shiller corrigeert ervoor dat het gemiddelde huis in de VS steeds groter wordt en steeds luxer. Daarom stijgt de index zo weinig.

Benderly is het oneens met die horizontale trend van de huizenprijzen. Wij Europeanen hebben een sterk stijgende reële prijs gezien van huizen omdat ze schaars zijn op de plekken waar veel mesen wonen en die niet ontvolken. Op die plekken groeit de waarde van het huis met het inkomen, niet de inflatie.
Benderly stelt dat in een groot deel van de VS huizen niet schaars zijn en de waarde daardoor slechts groeit met de stijging van de bouwkosten. In een beperkt deel van de VS (ongeveer 1/3, maar hier zit 2/3 van de waarde geconcentreerd) is er wel schaarste en daar stijgt de waarde van een huis gemiddeld 2% sneller dan de inflatie. Dat lijkt me een beter verhaal.

ASR ziet lange rente VS stijgen





ASR, Absolute Strategy Research waarschuwt voor oplopende rentes in de VS. Hun mix van sentimentsindicatoren geeft aan dat de stemming voor obligaties veel te optimistisch is. Iedere obligatiekoper kwijlt van de deflatieangsten en het naderende faillissement van Europa.

Er is raars aan de hand geweest met de daling van de rente in de afgelopen maanden. Deze is niet zo zeer ontstaan door angst voor economische groei. Anders zouden de technologie-aandelen, waarvoor men de SOX nam, niet gestegen zijn. De prijzen van chips stijgen en zijn niet aan te slepen, dus zo raar is het niet dat de SOX niet onderuit ging. Ook leidde de paniek van de laatste maanden niet to een schuilen in aandelen health care, die bleven een ziekenhuisluchtje houden. Volgens ASR betekent dit dat de economie er helemaal niet slecht voor staat maar gaat meevallen en op inflatie zijn ze nog heel wat bearisher dan ik (ze zien de inflatie enorm oplopen omdat het goed gaat in de VS).

Grootverdiener van $1,84 miljard


De Wall Street Journal had een lijstje gemaakt van de verdiensten van de 25 best betaalde loonslaven in de VS van de afgelopen tien jaar. Daarop figureerden ruïneerders van banken zoals sandy weil maar bijvoorbeeld ook mensen die het zo waar echt waar maakten zoals Steve Jobs. Op 2 stond iemand die zijn webwinkel naar de beurs had gebracht en als commentaar had dat hij elke penny waard was geweest van zijn $ 1,2 miljard inkomsten.
Op 1 staat Larry Ellison, de oprichter van Oracle en na Gates en Buffett de rijkste Amerikaan. Dus zo broodnodig was die $ 1,84 miljard, ofwel ruim 1000 Balkenendes per jaar, nu ook weer niet. In tegenstelling tot sommige andere grootverdieners heeft zijn hij waarschijnlijk wel waarde toegevoegd: de koers van Oracle is de afgelopen tien jaar verdrievoudigd.

N.B. Oracle was een van de eerste Amerikaanse aandelen die bij ons (toen GAK) op de keuzelijst kwam voor aankoop in de jaren tachtig. Sep van de Voort was heel optimistisch en droeg Oracle voor op de keuzelijst. Na aankoop ging even later de koers 20% omlaag wat Ter Veer wat wenkbrouwen deed fronsen of het nu echt wel zo'n goed aandeel was, maar het mocht in de portefeuille blijven. De koersdaling duurde maar kort en ondertussen is de koers van Oracle ongeveer verhonderdvoudigd.

27 juli 2010

Kopen roept Barton Biggs, CS etc.

Een paar weken geleden zaten de chartisten in zak en as.Het kruis des doods was gevormd en je kon maar beter het raam uitspringen. Nu begint men weer dapperder te worden. Zo'n doodskruis geeft toch vaak slecht signaal (zie bijvoorbeeld de column in de Telegraaf van Nico Bakker). Maar nu stevenen we weer af op een gouden kruis en o wonder dat werkt veel beter (tot daar weer de nodige kanttekeningen bij gezet zijn).
Barton Biggs, de oude goeroe van voorheen Morgan Stanley is ineens weer razend enthousiast over aandelen, na begin deze maand de helft weg gedaan te hebben (wat een rare sprongen van zo'n oude gerenommeerde bok).

Bij Credit Suisse zien de vastrentende beleggers (!) ook rozegeur en maneschijn voor de aandelenbeurzen op basis van technische factoren. De risk apetite is van braakniveau nu naar boven doorgebroken (MACD signaal), de VIX idem, de euro herstelt tegenover de yen (ook teken van verbeterende risk appetite), de charts van China en de bankensector zien er beter uit, etc. Geen goed nieuws voor in het bijzonder de Duitse rente (dus goed nieuws voor pensioenfondsen).

Charttechnisch denk ik mee met RBS dat stelt dat Chinese aandelen tegenwoordig voorlopen op de S&P500 en binnen China lopen de onroerendgoedaandelen weer volop. Deze laatste zijn recentelijk mooi aan het stijgen.

Kortom, technisch een mooi plaatje. Helaas zit de S&P500 dicht bij zijn 200 daags gemiddelde en dat kan wat dalingen veroorzaken als men daar te hard tegen aanbotst. Met een beetje geduld overleef je dat ook, maar misschien komt pas eind september het echte herstel. Ter Veer zou waarschuwen dat als je in de fase EF zit van de vierjaarscyclus (en dat zou goed kunnen sinds half juli) je verrast wordt door de koersstijgingen.

de dubbele dip volgens Edwards is zeker, Bianco 50%



Albert Edwards weet het weer zeker, we gaan en flinke recessie tegemoet. En hij kan het weten, hij ziet 10 van de 5 bear markten en recessies. Hij was natuurlijk wel ruim op tijd om de ellende van de Kredietcrisis in geuren en kleuren te voorspellen. Dus hij is een held volgens de meerderheid van de institutionele beleggers in o.a. Nederland. Beter dan Nostradamus en Roubini.
Zijn sterke aanwijzing is het flinke bijstellingsmomentum van analisten. Dat correleert heel sterk met de OECD leading indicators (zie plaatje).Zelf kan ik zijn indicator niet goed nabouwen. De verhouding opwaartse versus neerwaartse bijstellingen voor de winst een jaar vooruit heeft de laatste maanden flink averij opgelopen, maar is vanaf begin juni aan het stabiliseren en vanaf 12 juli (start publicatie winstcijfers tweede kwartaal begon) weer iets aan het verbeteren. Ondertussen blijft het zesmaandsmomentum in veel landen verslechteren. Maar bijvoorbeeld Duitsland onttrekt zich behoorlijk aan die trend.

Jim Bianco zet de kans dat we nu in een recessie zitten of komen op ongeveer 50%, zo zei hij in zijn laatste conference call. De mensen zijn veel te gerust op de economie omdat ze te veel kijken naar indicators die coincident zijn of lagging. Als je kijkt naar de indicators die echt leidend zijn, dan slaat de somberheid toe. Hij ontleedde de ECRI indicator. Die voorspelt als enige een recessie (naast de indicator van Edwards). Zwaar in de ECRI zitten de metaalprijzen (JOC) die flink gedaald zijn maar weer aan het opkrabbelen zijn (zie mijn stukje over koper; Tostrams vond vandaag dat de CRB charttechnisch weer en buy was geworden). De mortgage applications voor aanoop van huizen zit op een historisch dieptepunt, vooral door het aflopen van d extra subsidies om een huis te kopen. Dat dieptepunt is verklaarbaar, maar ondertussen gebeurt het maar wel. Initial claims verbeteren iets maar staan nog wel op een recessieniveau (N.B. er is iets raars met intial calims en vactures c.q. job openings aan de hand: volgens de initial claims moet de werkloosheid stijgen en volgens de job openings dalen (macroblog Fed Atlanta gaat op laatste in als nieuw conundrum). De beurzen zijn voldoende gedaald: bij vergelijkbare dalingen kreeg je in 9 van de 15 gevallen een recessie (zie ook mijn blogpostje hierover).
Jim Bianco heeft een goed track record, maar is het afgelopen jaar wel te pessimistisch geweest.

N.B. De ECRI volgt de aandelenbeurs heel nauwgezet (zie plaatje), vooral de consensuswinsten van de analisten. Die consensus loopt ongeveer drie maanden achter op de beurs. Nu zou je dus een flinke verslechtering moeten gaan zien van de winst een jaar vooruit. Je ziet zoals ik hierboven beschreef dat de verwachtingen van de analisten weer wat opleven na flink afnemend optimisme door de goede resultaten van het tweede kwartaal, maar het is goed mogelijk dat de anlisten het licht van veel lagere winsten in 2011 gaan zien. Ik denk niet dat dit veel kans heeft, maar het kan wel en als gebeurt, moet het snel beginnen. De recente koersstijgingen op de beurs maken die neerwaartse bijstellingen minder kansrijk dan begin juli. Analisten worden niet alleen weer dapperder door de goede winsten en omzetten in het tweede kwartaal, maar ook door de afnemende angst voor rampen in de financiële sector (misschien ben ik iets te snel met mijn optimisme nu ik de rente van Portugal naar beneden zie ploffen en de koers van ING zie stijgen) door alle nieuwe informatie die samen met de stress testen loskwam, zodat ze zelf een en ander konden stress testen. Bij GS zijn dan niet 7 maar 21 banken failliet, maar daar blijft het bij en is men toch opgelucht.

De rentethema's volgens BCA



Volgens de Bank Credit analyst spelen er nu zes thema's op de rentemarkt:
1. De inflatieverwachtingen storten in
2. De reële rente is te laag
3. Men kwijlt van de obligaties in landen met hoge nominale groei (Rusland en Brazilië) in hun eigen lokale valuta.
4. Het thema van financial healing in Europa (=koop Spaanse obligaties)
5. Het bedrijfsleven is veel te voorzichtig= koop credits
6. Australië is klaar met verkrappen en Canada nog maar net begonnen.

Behalve met hun stelligste stelling (nummer 1) ben ik het eens met BCA. BCA ziet de kerninflatie in de VS naar 0% gaan en daar een paar jaar blijven. Dat krijg je op basis van modellen die uitgaan van de output gap en de arnbeidskosten per eenheid product (80% van de kostprijs). Zie plaatje van BCA.
Ik zie meer inflatie omdat de huren weer stijgen (er begint nu echt bewijs te komen dat de huren van apartementen aan het stijgen zijn) en omdat de goederendeflatie afneemt terwijl de diensteninflatie op diverse gebieden hardnekkig is.
De afname van de impliciete inflatie is ineens hard aan het gaan sinds de angst voor te veel kwantitatieve verruiming ingeruild is voor de angst van een te grote en langdurige groeiafzwakking. Zie plaatje BCA.
BCA noemt het een regiem change. Dat gaat wat mij betreft veel te ver. Impliciete inflatie reageert veel te hard op dalende aandelenbeurzen en bijbehorende angsten voor de creditmarkt en illiquiditeit. Bij terugkeer van liquiditeit keren de trends weer om. Interessant is de afnemende bèta van voor obligatie geïndexeerde obligaties met staatsleningen. Enkele jaren terug was die nog 0.9 in de VS en in een duidelijk dalende trend is de bèta nu aangeland op ongeveer 0.5. Voor inflatie geïndexeerde obligaties beginnen nu toch echt een aparte beleggingscategorie te worden met een risico dat zich los aan het maken is van dat van staatsleningen (en meer richting dat van credits gaat). Dat hoger risico etiketje van voor inflatie geïndexeerde leningen komt door de deflatieangst. In normale tijden krijg je inflatieangst en dan krijgen voor inflatie geïndexeerde leningen weer hun normale etiketje van lager risico dan een staatslening. Overigens BCA is het dus er mee eens dat voor inflatie geïndexeerde leningen hoogst riskante beleggingen zijn die je short moet gaan tegen gewone staatsleningen (en waar ik het dus hartgrondig mee oneens ben; na nog wat daling van de inflatieverwachtingen (je moet je niet te snel verzetten tegen de trend) worden ze weer een screaming buy. Gewone staatsleningen zijn een screaming sell (de Europese paniek loopt er uit (=0,5%+ rentetstijging), de reële rente loopt op en dadelijk ook de inflatieverwachtingen.

26 juli 2010

De stress tests

Toch maar een post over de stress tests. Het is eigenlijk een non issue. Maar wat was de markt gestresst in afwachting van de resultaten. Vooraf werd er volop gemopperd dat de testen niet streng genoeg waren, niet transparant genoeg en niet voldoende rekening hielden met het al bijna voldongen faillissement van Griekenland.
Toch is de markt positief aan het reageren op de PR marketing stunt van het Europese bankwezen. Er is veel nieuwe informatie beschikbaar.
In eerste instantie is men teleurgesteld over het geringe aantal failliet bevonden banken: 7 van de 91 . Alleen het sprookje van de zeven dwergen in Spanje Griekenland en Duitsland is uit. Met een kapitaalinjectie van een luttele € 3,4 miljard is men weer boven jan.
De berekeningen vooraf van diverse banken waren tig keer hoger. Cailloux van RBS vindt overigens nog steeds dat € 50 miljard nodig is voor Spaanse banken.
Han de Jong van ABNAMRO kijkt positief aan tegen de uitkomsten. Dat is niet zo verwonderlijk, hij is geen zwartkijker en ventileert al ruim een jaar veelal positieve verhalen over de wereldeconomie.
In de VS waren de uitkomsten voor de 19 grote banken heel wat dramatischer. 10 van de 19 zakten voor de test en er moest $ 75 miljard extra kapitaal komen. In het stress scenario zouden ze ongeveer $ 600 miljard verliezen.
Daarom vinden de meeste commentatoren dat de benodigde extra € 3,4 miljard veel te weinig is. Dat is klinkklare nonsens volgens Han. De Amerikaanse banken hadden op het moment van de stress test nog geen nieuw kapitaal bij elkaar geharkt en de Europese banken hebben daarna wel heel veel bij elkaar gesprokkeld (via overheidssteun etc). Na de grote recessie hoef je nu ook minder grote dalingen van de economische groei door te rekenen. De startpositie is dan ook een veel hoger startkapitaal van de Europese banken. Het gemiddelde tier 1 kapitaal lag rond 10%, geen wonder dus dat je niet snel gaat vinden dat je onder de 6% duikt.
Men neemt wel degelijk een flinke rentestijging mee (=daling waarde obligaties in het handelsboek) voor Griekenland van 10% nu naar 14.7%.
Het niet waarderen op marktwaarde in het bankkapitaal voor de lange termijn is algemeen gebruikelijk.
Noot: in de VS ging het pas echt goed toen bleek dat het allemaal beter ging dan volgens de stress tests. In Europa is dat ook een kansrijk scenario. De paniek is in ieder geval heel wat minder dan in mei.

25 juli 2010

Koperprijs weer in de lift




De koperprijs is bezig naar boven uit te breken. De koperprijs volgt de aandelenbeurs van China vrij nauwgezet. De importen van koper door China waren de laatste maanden tegenvallend laag, maar men denkt dat dit gaat veranderen. De import nam ook af omdat China zelf meer koper an het produceren is. Als de kopeprijs niet herstelt, dan zou dat een aanwijzing zijn dat de groei in de wereld afzwakt. Als de koperprijs wel verder stijgt, is dat een teken dat het wel snor zit met de groei in de wereld. Plaatjes van Strategas en Longview (Chris Watling).

S&P500 goedkoop


In het bovenstaande plaatje is de S&P500 weergegeven (groene lijn), de vierjaarstrend (rode lijn, geschat doorgetrokken met blauwe pijlen) en als zwarte lijn de benaderde waarde van de S&P500 volgens de verwachte consensus operationele winst over het komende jaar vermenigvuldigd met een normale koerswinstverhouding (17 min de kerninflatie.
Zo'n benaderde waarde is nooit precies de juiste waarde (iedereen heeft zo zijn modellen waar telkens net iets anders uitkomt), maar het geeft toch aardig aan wat er aan de hand is. De beurs loopt zo'n drie maanden (misschien iets langer) vooruit op de winstschattingen, daar zou je ook voor kunnen corrigeren.

Goed te zien is dat aandelen rond 2000 en 1987 veel te duur waren en sinds maart 2009veel te goedkoop. Eind 1996 had Greenspan al een beetje gelijk dat er irrational exuberance in de aandelenprijzen was geslopen. In de periode 2004-2007 kon er een rustig verloop zijn van de aandelenkoersen omdat die voortdurend heel goed met de verbetering van de fundamentele waarde in de pas liep en er geen schokken, grote thema's waren die de beurzen omlaag trokken of omhhoog. Dat laatste kan ook: het thema van de nieuwe economie van 1995-2000 trok de beurs enorm omhoog tot ver boven de fundamentele waarde.

Beurscorrecties en bear markten komen bijna nooit omdat aandelen te erg overgewaardeerd waren (alleen 1987 misschien). Ze worden vrijwel altijd veroorzaakt
door een verslechtering van de fundamentals. De beurs ziet aankomen (niet erg ver van te voren, meestal niet meer dan zo'n drie tot zes maanden vooruit) dat de fundamentals naar benden gaan. Dat leidt gewoonlijk tot een overdreven grote reactie op die verslechtering tot aandelen weer te goedkoop zijn. Dan ziet men aankomen dat de fundamentals verbeteren en daar reageert men aanvankelijk (in de fase AB van de vierjaarscyclus) ook weer overdreven sterk op.
Het dieptepunt eind 2002-2003 was een uitzondering. De fundamentals waren al aan het verbeteren (de recssie was immers al lang voorbij) maar aandelen waren nog steeds niet overtuigend goedkoop. Men geloofde het ook niet vanwege de boekhoudschandalen.

Nu zitten we in een kritiek fase. De aandelenkoersen zijn behoorlijk gedaald, maar de fundamentals geven nog geen krimp. Na zo'n drie maanden daling zou dat wel moeten. Als de winsttaxaties voor een jaar vooruit niet binnenkort een deuk naar beneden krijgen dan moet de beurs omhoog volgens de fundamentals (aannemend dat we geen inflatieexplosie krijgen). Alleen een schok kan de beren dan nog redden.
Die winsttaxaties zijn door de goede resultaten over het tweede kwartaal nog niet erg in gevaar, maar men gaat de winsten voor 2011 wel wat naar beneden bijstellen. Die bijstelling kan groot worden, maar dat hoeft niet gezien de lage investeringen, de verminderende extra afschrijvingen, de lage voorraden en de gunstige ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid product, de groei van de wereldhandel etc.
Ikzelf denk (en Ter Veer ook, zie ons boek) dat de winstontwikkeling de komende jaren positief blijft verbazen en dat de zwarte lijn van de fundamentals weer terugkeert naar de trend van 1987-2007. Dat hertel van de fundamentals van aandelen is veel gemakkelijker dan het herstel van de groeitrend van de economie. Voor het eerste heb je alleen maar nodig dat de winstmarge hoog blijft omdat de werkloosheid te hoog is en de groei in Emerging Markets doorgaat. Voor het laatste heb je ook nodig dat de loonontwikkeling niet te veel achterblijft bij de productiviteitsstijging, overheden voldoende durven te investeren in infrastructuur (dat is bijvoorbeeld in Nederland vrijwel onhaalbaar bij de huidige bezuinigingswoede), securitisatie van leningen weer op gang komt, de centrale banken zeer veel liquiditeit scheppen bij een niet te lage rente (een rente van 0% is slecht, dat heeft het herstel van de consumptie in Japan ernstig bemoeilijkt en het bedrijfsleven kiest dan voor te lage, maar wel vrij zekere, opbrengsten voor nieuwe investeringen; men kiest dus niet voor de beste investeringen). Wat korter geformuleerd: de uitgaven moeten harder stijgen dan de inkomsten terwijl grote delen van de economie schulden aan het afbouwen is. Dat is niet zo eenvoudig, maar het kan wel omdat investeringen (zowel die van de overheid als het bedrijfsleven) harder moeten groeien dan hun inkomsten.

24 juli 2010

de wall of worry is toegenomen





De stijgende beurzen van de laatste weken hebben het sentiment niet verbeterd. Het sentiment is bijna terug op het niveau van maart 2009. De bulls zijn bijna uitgestorven. De beren zijn weer talrijk (letterlijk zelfs, men mag dit ongedierte nu sinds kort weer af gaan schieten in New Jersey vanwege te grote aanwas).
De wall of worry is dus nog zeer groot. Gemiddeld levert dat goede beurzen op. Of dat deze keer weer gebeurt blijft onzeker, een verdere paniek als 1998 blijft mogelijk. Maar voorlopig ziet het er constructief uit (na de laatste plusdagen op de beurs zijn we natuurlijk wel even weer in voor wat mindagen).

we zijn de kluts kwijt bij de visie op de wereldeconomie

Op het ogenblik is men zich naargeestig aan het focussen op de slechte gang van zaken in een zeer klein deel van de wereld: in Griekenland, Spanje en Portugal. Dat is bij elkaar maar 3% van de wereldeconomie. Ineens zijn we ervan overtuigd dat deze 3% de overige 97% in het verderf heeft gestort.
We nemen als zoete koek aan dat de wereldeconomie vanaf nu enorm gaat afzwakken en langs de afgrond van een nieuwe wereldrecessie scheert vanwege de problemen in de PIIGS.

De groei van de wereldeconomie wordt helemaal niet bepaald in de PIIGS. De weereldgroei hangt voor meer dan de helft af van wat er gebeurt in de BRIC's en als je dat uitbreidt naar alle Emerging Markets en aanpalende landen,dan praat je over meer dan 70% van de groei in de wereld.
Het nieuws over de groei in Emerging Markets in 2010 is beter dan bijna ooit tevoren. Alleen in China gaat het minder goed en zal de groei dit jaar slechts 9% bedragen. Gelukkig zet de verbeterende trend in India door zodat de economie daar ook met 9% kan groeien. Brazilië blijft daar wat bij achter met 7,5% en in Rusland gaat het nog slechter met zo'n 6%. Ik begrijp dat de schrik over de huidige wereldrecessie nu totaal om het hart is geslagen bij zo'n lage groei in China en Rusland. Begrijpelijkerwijze heeft China begrepen dat de groei weer wat aangezwengeld moet worden en als de regering dat wil dan gebeurt het ook.
Buiten de BRIC's gaat het overigens vaak ook uitstekend. 14,5% groei in Singapore (toch heeft RBS het over een dreigende dubbele dip in Singapore, al is dat niet het basisscenario), alweer 7%+ groei in Peru en vergelijkbaar goed nieuws in o.a. Turkije en Indonesië.

Toch zijn Europa, de VS en Japan natuurlijk niet helemaal onbelangrijk. In Japan gaat het voor de afwisseling vrij redelijk met 3,5% groei in 2010.
Europa is booming zo schreef ik al volgens de ECB. De ECB is niet helemaal gek geworden. In het tweede kwartaal was de groei in het VK 1,1%, in Duitsland denk ik 1,5% en gemiddeld 0,8-1% zo verwacht ik. Dat is ruimschoots voldoende om alle economen haastje repje alle verwachtingen voor 2010 behoorilijk omhoog te schroeven. De groei in Europa blijft namelijk in het tweede halfjaar ook positief. Dus zit er niets anders op dan de groei voor Europa in 2010 van 1,3% naar ongeveer 2% bij te stellen. men zal zich verontschuldigen dat de groei in het weede halfjaar niet goed zal zijn, maar ondertussen is de kruissneleheid toch weer wat hoger geworden, waardoor er inkomensgroei komt (ook voor de overheid).

In de VS gaat de groei in het tweede kwartaal tegenvallen, slechts zo'n 0,5% (op jaarbasis 2%). Maar daarna gaat de groei niet terugvallen maar geleidelijk verbeteren. Niet geweldig verbeteren vermoedelijk, maar toch wat beter dan 2% en in 2011 weer wat beter.

De goegemeente is dus de klus kwijt. De wereld is helemaal niet ten onder aan het gaan aan een R-scenario van balansrecessie. De groei is dankzij de Emerging Markets torenhoog in de wereld zoals de afgelopen 100 jaar maar zelden is vertoond: bijna 5% (er zijn maar weinig jaren dat de groei > 4% is). In Europa is de groei helemaal niet 0% maar een redelijke 2% en in de VS gaat de groei helemaal niet terugvallen van het huidge lage niveau.

23 juli 2010

China goedkoop



De Chinese beurs is dit jaar een van de slechtste van de wereld. De laatste dagen gaat het weer beter, sinds China de groeicijfers voor het tweede kwartaal bekend maakte waarin de groei wat meer was teruggevallen dan mocht van de leiders.
Men geeft toe wat te ijverig te zijn geweest met het terugnemen van de liquiditeit, waardoor de kredietgroei terugviel en er 40% minder onroerend goed transacties waren.
Men is nu aarzelend weer aan het verruimen, maar officieel is men nog aan het denken wat te doen.
Enfin, Goldilocks lijkt weer terug in China.
Ondertussen is de grote premie die Chinesen betaalden op hun aandelen vergeleken met dezelfde aandelen in Hong Kong weg (zie plaatje).
De koerswinstverhoudingen zijn weer terug op zeer lage niveaus voor China, zo moest zelfs Natixis toegeven (knarsetandend, want volgens hen moet je geen risico nemen in de huidige tijden, dus zeker geen aandlen kopen: risico hoort gestraft te worden in de komende vijf jaar vidt men)