17 juni 2011

Portugal gaat het redden volgens S&P


Een tijdje terug had ik een post dat Portugal failliet wil (http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2011/03/portugal-wil-failliet-en-dat-gaat-ze.html). Dat betwijfelen de kredietbeoordelaars van S&P die vanmiddag bij ons langs kwamen ten zeerste. Ze beoordelen op basis van de zichtbare fundamentals en dan is volgens hen Portugal nog steeds van investment grade, ook al is de impliciete beoordeling van de markt (zie de CDS spreads) dat dit in de verste verte niet meer het geval is. S&P geeft wel toe dat hun ratings een beetje "sticky" zijn, het duurt een tijd voor ze zich bij de marktinvloeden aanpassen, de markt is veel sneller met de aanpassing van het oordeel over kredietwaardigheid.

S&P heeft vertrouwen in de nieuwe Portugese regering, die een stabiele meerderheid heeft en van plan is de juiste maatregelen te treffen. De Portugezen laten de vreselijke maatregelen gelaten over zich heen komen zonder de tent af te breken en de Noord Europeanen de huid vol te schelden (maar ze zijn nog niet zo lang bezig met dramatische bezuinigingen, het verzet zal nog groeien).
De steunmaatregelen van Europa houdt ze nog een hele tijd op de been en ondertussen zal met goede kans behoorlijke voortgang gemaakt zijn met het begrotingstekort en dan komt er meer steun vanuit ESM.
Op macrogebied maakt men vooruitgang met de export. Het nieuwe beleid van hogere BTW en lagere belastingen op de lonen voor het bedrijfsleven gaat de concurrentiekracht verder de goede kant op helpen. De binnenlandse vraag daarentegen blijft nog jaren zeer zwak.

Angela verleidt Sarko bijna tot het nieuwe Lehman moment (griekenland)


Hoe houd je de barbaren van de aanval op fort Frankrijk af?
Het is Sarkozy voorlopig weer even gelukt: de eis van Angela dat de obligatiehouders (=vooral Franse banken ook) van Griekse leningen eens flink gaan bijdragen aan de oplossing via een herstructurering is weer even op de achtergrond geraakt.
Als compromis gaat men zoeken hoe een en ander vrijwillig doorgerold kan worden naar langere looptijden of een andere oplossing. Duitsland wil met de EU en de ECB aan een plan werken ( nog niet overtuigend genoeg om in de plannen maken fase van de verliescyclus te komen, maar misschien gaat men toch op verrassend korte termijn tot het ontwerpen van bruikbare plannen over). De euro en beurs herstelden.
De New York Times haalde er de uitlatingen van Rutte bij. Die wil Duitsland door dik en dun steunen om zo te voorkomen dat Sarkozy zijn zin krijgt.
Eens kijken of het herstel de stemming in Griekenland over het lot van de regering overleeft.

16 juni 2011

Griekse crisis: in verliescyclus in de ontkenningsfase of in de plannen maken fase?


De Grieken zijn het zat. Ze nemen het niet meer (de beleggers ook niet, zie plaatje). Niet alleen het gebruikelijke rapaille demonstreert in Athene maar nu ook keurig nette mensen die anders zo iets niet doen. De regering van Griekenland heeft niets meer te vertellen en niemand wil nog verantwoordelijk zijn voor nieuwe bezuinigingen. Eventuele nieuwe verkiezingen zouden de zaken nog moeilijker maken (of juist eenvoudiger bij een duidelijke verkiezingsuitslag: dan is Griekenland eindelijk in één weekend failliet).

Toch is het IMF zelfs zonder DSK onverwacht soepel en wil nu toch ineens met geld (€ 3,3 miljard, dan met steunpakketten Europa etc € 12 miljard) over de brug komen volgens meestal betrouwbare roddels in de Financial Times zelfs als de Grieken even wat minder zwelgen in de overheidsbezuinigingen. Maar Rehn van de EU dreigt nog steeds dat van extra stortingen richting Griekenland zonder extra bezuinigen geen sprake kan zijn.

Europa moet zich ook van zijn beste kant laten zien. Liefst dit weekend. Voorlopig is men er in Europa nog niet uit, maar volgende week kan er misschien toch wel iets uit de bus komen. De FT roddelt dat Duitsland en Jankees zich weer hebben laten inpakken door Frankrijk (dreigen met afwaarderen van de kredietwaardigheid van Franse banken door S&P heeft zijn uitwerking niet gemist) en de zuiderlingen en weer extra gaan pappen en nathouden en een default van Griekenland wordt weer even uitgesteld. Op 11 juli ligt er een akkoord. De funding van Griekenland tot september lijkt even weer appeltje eitje, als je de FT mag geloven.

Een en ander betekent wel dat Griekenland vermoedelijk nog niet in het goede deel van de verliescyclus zit. De problemen worden nog steeds ontkend. De opstand tegen de ellende begint groot te worden. Maar de plannen, die gemaakt worden om uit de crisis komen, lijken nog volkomen kansloos. Als er enigszins geloofwaardige plannen komen, dan zitten we ineens in een gunstige fase van de verliescyclus. Want dan gaat het geloof weer groeien en verlaat men snel het dieptepunt van de cyclus.

Pensioenfondsen verliesverdubbelaars of winstmachines

Er wordt de laatste dagen wel erg veel het accent gelegd op de toegenomen risico’s voor deelnemers aan pensioenfondsen, het scheren van jongeren, terwijl de nieuwe regels voor de pensioenfondsen nog helemaal niet bekend zijn.

Het pensioenakkoord is verkocht met allerlei marketingtermen die meteen bij velen hele bergen achterdocht oproepen.
Matthijs Bouwman meldt in zijn column in het FD (Uw pensioenfonds wordt een verliesverdubbelaar):
“het beste pensioensysteem van de wereld is klaar voor de toekomst”, “schokbestendig, realistisch, prudent, evenwichtig, billijk en transparant”.

Het pensioenakkoord rept over het schrappen van de risicovrije rentevoet zoals gegeven door de swaprente in ruil voor een rekenrente die spoort met de verwachte gemiddelde langetermijnverwachtingen. D.w.z. een veel hogere rekenrente dan nu gebruikt wordt, tenzij DNB te veel roet in het eten gooit (meetkundig rendement van aandelen is al veel in hun ogen) en tenzij de lange rente ineens flink gaat stijgen (want dan is een langjarig (7?) gemiddelde van de rente ineens lager). D.w.z. niet prudent, niet transparant (je weet niet waarop de langjarige rendementen gaan uitkomen, hoe dat in de tijd aangepast gaat worden).

Het pensioenakkoord maakt pensioenen per definitie onveiliger, omdat de demping van hogere premies en bijstortingen door de onderneming niet meer mogelijk worden. Schokken kunnen dus niet meer verzacht worden, het verlies moet genomen worden (schokbestendig is dus ook al niet zo’n gelukkige term). Het verlies wordt over een nog onduidelijke periode uitgesmeerd (over de rug van de jongeren).
Realistisch is misschien wel juist geformuleerd, het verwachtingspatroon over pensioenen heeft een forse knak gekregen en is nu minder overspannen dan het was.

Als je gaat rekenen met te hoge rekenrentes, dan hakken beleggingsverliezen er hard in en ben je volgens Bouwman een soort verliesverdubbelaar aan het creëren.

Dat is juist, maar beleggingsopbrengsten kunnen ook meevallen, sterker nog, ik denk dat de pensioenfondsen tot 2018 te maken gaan krijgen met meevallende beleggingsopbrengsten die de sterfteverliezen voorlopig kunnen compenseren. Daar profiteren jongeren vermoedelijk weer meer van dan ouderen. Als je door de lage dekkingsgraden gedwongen wordt te voorzichtig te beleggen, dan raakt het vermoedelijk lagere rendement door de te grote prudentie de jongeren vele malen harder dan de ouderen. De jongeren moeten blij zijn dat meer risicovol belegd wordt, omdat ze de eerste decennia nog niet zo hoeven te zitten met enkele slechte beleggingsjaren als het gemiddeld goed gaat. Voor ouderen is dat vervelender, omdat daardoor direct hun uitkering wordt gekort (zij het niet zo veel).
Het komende akkoord zal eisen dat er toch een risicobuffer moet worden opgebouwd voordat men weer sinterklaas kan spelen. Doorgaan met het oude beleid gaat pensioenfondsen in het huidige FTK- korset dwingen tot lage rendementen, excessief beleggen in lange leningen (liefst met derivaten) tegen historisch lage rentes. Het nieuwe beleid kan tegen weinig risico (bij een lange horizon) een minstens 2% hoger rendement verwachten, misschien nog iets meer. Dat is voor jongeren zeer aantrekkelijk. Daardoor is er nog hoop op indexatie voor inflatie, in het huidige FTK is de hoop daarop zo ongeveer wel in de grond geslagen. D.w.z. Dr. Pangloss kan deze keer gelijk krijgen, want het pensioenfonds wordt een winstmachine.

15 juni 2011

Uitgaven overheid VS omlaag en belastingopbrengsten omhoog



De plaatjes van de VS zouden een voorbeeld moeten zijn voor Griekenland: de belastingopbrengsten schieten omhoog en de uitgaven gaan omlaag.
Die teleurstellende uitgaven en onverwacht hoge belastinginkomsten drukken nu al flink op de groei in de VS. Dat was een van de redenen waarom de groei in de VS op het ogenblik teleurstelt. Vermoedelijk gaan de belastingopbrengsten wat minder stijgen, dus komt er weer meer ruimte voor consumptie.

Ethanolsubsidie voorlopig nog gespaard in de VS



De plaatjes van Strategas laten zien dat er nog steeds meer subsdies ingezet worden om auto's op ethanol te laten rijden en dat daar een steeds groter deel van de maïsoogst aan verloren gaat. Dit jaagt overal in de wereld de voedselprijzen op. Dat moet dus snel ophouden, want dat treft vooral de armen.
De verlaging van de ethanolsubsidies is gisteren niet weggestemd. Uiteindelijk zal wel minder gesubsidieerd worden, omdat het begrotingstekort van de VS te groot wordt en het afschaffen van ethanolsubsidies toch zo ongeveer de beste bezuinigingsmaatregel is. Maar boeren zijn voorlopig te machtig, ze wonen in staten met weinig mensen die daardoor relatief veel senatoren leveren.

Jeroen Wilbrink Dr. Pangloss en de Struisvogelpolitiek in pensioenland


Mijn collega Jeroen Wilbrink vergeleek bij IPN het voorgestelde mieuwe pensioenstelsel als verzonnen door Dr. Pangloss. Deze leerde aan Candide dat we in de beste van alle werelden leven en dat alles straks weer beter zou gaan. Voltaire laat Candide langzaam tot het besef komen dat Dr. Pangloss het misschien niet bij het rechte eind had. Voltaire nam het optimisme van Leibnitz die vermomd werd als Dr. Pangloss op de hak. Dr. Pangloss en Candide kwamen allerlei rampspoed tegen bij hun omzwervingen en werden zelf ook niet bepaald gespaard. Maar ook na een tijdje als bedelaar te hebben geleefd en syfilis opgelopen te hebben, al verliest hij een oor en oog, vergaat zijn schip voor de kust van Portugal en raakt hij verzeild in de aardbeving, de tsunami en de grote brand van Lissabon in 1755, blijft hij onverbetelijk optimistisch (ik moet deze figuur toch tot erelid van de club van optimisten benoemen denk ik).

Jeroen vergelijkt een en ander met de afgelopen 13 jaar, daarin zijn Nederlandse pensioenfondsen ook van het ene drama in het volgende gerold: Rusland, opkomende markten, Enron, WorldCom, boekhoudschandalen, de DotCom bubbel, de huizencrisis, de kredietcrisis en PIIGS. Voeg daar nog aan toe een nucleare crisis in Japan en het is geen wonder dat de pensioenfondsen in onderdekking zitten.

Maar niet iedereen is het hiermee eens: pensioenfondsen staan er juist goed voor! Het is de rekenrente die de problemen heeft veroorzaakt, zo stelt het nieuwe pensioenakkoord. Kijk maar eens wat er met je eindkapitaal gebeurt als je de rekenrente niet op 3,75% stelt, maar op 8%: in het eerste geval heb je als 45-jarige een startkapitaal van € 48.000 nodig om € 100.000 eindkapitaal te krijgen op je 67-ste, in het tweede geval € 21.000.
Ineens is de onderdekking verdwenen en ben je schatrijk en kun je flink indexeren. Dat is een struisvogelpolitiek die na zekere tijd flink misgaat. Jeroen voorspelt het grote accountingschandaal van 2020: de grote pensioenroof.

14 juni 2011

Huizenprijzen VS naar beneden gezogen door gedwongen verkopen


De huizenmarkt is in de VS nog steeds een bijna onuitputtelijke bron van ellende. Goed bedoelde hulpprogramma's veroorzakkten een tijdelijke opleving gevolgd door een flinke tik op de neus als het hulpprogramma afgelopen was. Zo ging het met de $ 8000 subsidie bij aankoop van het huis en ook bij extra bureaucratische maatregelen bij foreclosures die de gedwongen verkopen bemoeilijkten en uitstelden. Na verloop van tijd wordt daardoor de prop in de huizenmarkt groter en viel het herstel van de huizenmarkt opnieuw tegen.

Het plaatje van JP Morgan laat zien dat de prijzen bij gedwongen verkoop steeds verder het moeras inzinken en dat andere huizenverkopen beter gaan, daar is wel een aarzelend herstel te zien in de huizenprijzen. Dat is er ook bij nieuwe huizen, die zitten minder in de stress gebieden. Er zijn wel redenen waarom foreclosures steeds slechter opbrengt: er is achterstallig onderhoud aan het ontstaan, de buurt gaat vaak relatief ernstig onderuit.
Het aantal hypotheken met achterstanden (delinquencies)is af aan het nemen, maar de de executies nemen nog niet af. D.w.z. op heel korte termijn gaat het nog heel moeizaam met het herstel van de huizenmarkt, maar op niet al te lange termijn komt er herstel in grote delen van de VS. Dat herstel wordt heel krachtig, want de betaalbaarheid van huizen (affordability) is op recordhoogte en kopen is veel goedkoper dan huren. Er is inflatie in de VS en de bevolking groeit. Het kan niet anders dat er een herstel komt van de huizenmarkt, maar het wanneer is nog niet met hoge kans te voorspellen.

V herstel in Japan


Van alle kanten komen nu berichten dat de Japanse economie heel hard gaat groeien. De autofabrikanten geven aan tamelijk snel dit jaar weer bijna helemaal op volle kracht te kunnne produceren, veel beter dan ze eerst hadden aangegeven.
Hierboven staat een plaatje van JP Morgan hoe de consumptie zou kunnen herstellen.
De ramp heeft heel wat solidariteit en energie losgemaakt bij de Japanners, die de lethargie van de afgelopen twintig jaar zou kunnen afschudden. Japan kan eindelijk weer rendabel investeren in infrastructuur.
Er komt een forse fiscale stimulering aan, omdat de DPJ ook de LDP moet paaien nog veel meer partijen en facties. Kortom, Japan gaat een formidable V-herstel krijgen.

TEPCO is het Griekenland van Japan



De Japanse beurs was vanmorgen goed gemutst door de plannen van de Japanse regering om de schade aan de mensen die last hebben van de nucleaire straling te gaan vergoeden zonder de rekening te sturen aan Tepco.
De koers van Tepco is diep gevallen. Verzekeren tegen wanbetaling is een dure zaak geworden, al had je kunnen profiteren van de rare opleving rond april/mei waarin je verzekeren teegen wanbetaling door Tepco ineens veel goedkoper werd. Waarom dat gebeurde weet ik niet (men vertrouwde toen er al erg op dat de Japanse regering Tepco eindeloos blijft steunen), het was toen toch al heel goed te zien dat Tepco grote problemen had en enorme schulden (zie mijn blogpost http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2011/03/tepco-ierland-bom-onder-de-credit-markt.html).

13 juni 2011

Groei in VS lager dan wet van Okun aangeeft


De wet van Okun is ongeveer het sterkste verband dat je kunt vinden tussen economische groei en economische variabelen in de VS. Okun vond dat de groei in de VS ongeveer 3% was minus twee keer de verandering van de werkloosheid.
Okun stelde dat de structurele groei in de VS 3% was en dat de groei hoger is als de werkloosheid daalt (en omgekeerd). De extra groei die je krijgt door daling van de werkloosheid is in de VS ongeveer twee keer de daling van de werkloosheid. In Nederland is het eerder 1,4 keer, veel lager dan in de VS, omdat onze sociale voorzieningen beter zijn (als je niet meer werkloos bent in de VS ga je heel veel meer verdienen, in Europa is dat verschil minder, maar nog steeds de moeite waard).

Sinds de kredietcrisis is het herstel van de economie zwakker dan de wet van Okun aangeeft. Een stroming zegt dat dit komt, omdat we nu in de tijden van het Nieuwe Normaal leven, waarin de structurele groei in de VS veel lager is dan 3%.
Ik geloof daar niets van. Volgens mij komt het vooral, omdat de groei van de werkgelegenheid in de VS veel lager is dan de daling van de werkloosheid aangeeft.
Bovendien is werkloosheid een lagging indicator. De jaarlijkse verandering van de werkloosheid loopt ongeveer een kwartaal achter bij de groei van de economie.

Ik denk dat het verband tussen werkloosheid en economische groei weer meer op de wet van Okun gaat lijken, als de bouw weer aantrekt en de daling van de werkloosheid meer in de pas gaat lopen met de groei van de werkgelegenheid.

Deze discussie is belangrijk, omdat het herstel van de groei in de VS tot fatsoenlijke niveaus voor een groot deel gebaseerd is op daling van de werkloosheid van 10% richting 6% en de enorme extra groei die je daardoor krijgt volgens de wet van Okun. Als het Nieuwe Normaal onverwachts gelijk krijgt en daling van de werkloosheid in de VS nauwelijks nog leidt tot extra groei, dan zou dat een somber scenario zijn, somberder dan mijn scenario voor de groei in de wereld inclusief de VS.

Voorlopig ben ik nog niet in paniek. Die flinke groei komt echt wel in de VS, als de huizenmarkt aantrekt. En dat gaat gebeuren. Nu waarschijnlijk nog niet, maar wel voor 2013. Het is nu zo veel goedkoper om te kopen in de VS (daar zijn hypotheken ook aftrekbaar voor belasting), dat herstel van de huizenmarkt niet eeuwig kan uitblijven nu de huren steeds sneller stijgen vanwege dalende leegstand (er wordt bijna niets gebouwd en er komen steeds meer mensen die willen huren).

update vierjaarscyclus


We zitten volgens onze methodiek van de vierjaarscyclus sinds half februari in de fase FG. Dat is een fase waarin de koersen niet veel doen, maar uiteindelijk een beetje omhoog gaan.
Deze keer zal de fase FG omhoog gaan vanwege de relatief goede winstontwikkeling. Die relatief goede winstontwikkeling komt, omdat export en investeringen harder groeien dan het BNP en de lonen nauwelijks stijgen.

Vorige maand was ik nog een beetje ongerust dat het te hard omhoog ging, iets dat niet paste bij de fase FG. Nu zijn de koersen ongeveer voldoende gecorrigeerd, al laten de banden zien in de grafiek dat de koersen nog wat verder omlaag kunnen (S&P 1230-1250), terwijl je het verhaal van de fase FG nog steeds goed kunt houden.
Ik denk dat het 200-daags gemiddelde gaat houden voor de S&P, daar hoort het niet onder te komen. D.w.z. de huidige dalingen op de beurs zijn beslist nog niet onrustbarend.

De fase FG hoort tot minstens september te duren, maar kan ook best tot april volgend jaar duren.

12 juni 2011

verwachtingen voor 2012 stabiel= beurs niet in paniek



De verwachtingen voor de economische groei in 2011 in de VS zijn flink bijgesteld, maar die voor 2012 niet. 2013 gaat nu omlaag en dit kan de beurs gaan raken als die daling doorzet. Maar de beurs is het meest kwetsbaar voor neerwaartse bijstellingen van de groei voor 2012 op het moment (dat zou dan moeten komen door flinke bezuinigingen op de overheidsuitgaven in het verkiezingsjaar 2012).

Voorlopig is de daling van de Amerikaanse beurs veel kleiner dan de groeibijstelling voor 2011 aangeeft. De consensusschattingen voor de winsten in 2011 en 2012 geven geen krimp, die zijn nog steeds bezig aan een sterke opmars, terwijl in het verleden de consensuswinsten voor een kalnederjaar meestal omlaag gingen.
De winstontwikkeling en de verwachtingen daarvan zijn erg gunstig en dat voorkwam dalingen van betekenis op de beurs. Dat die winstverwachtingen zo goed zijn, komt voor een flink deel door de lagere dollar. Winsten in het buitenland zijn ineens een stuk hoger in dollars en de export groeit nu ook wat harder hierdoor.

Balansrecessie VS nog niet over?



Op de blogs van Zerohedge en The Pragmatic Capitalist werd de tegenvallende groei in de VS weer eens toegeschreven aan deleverage, ontschulding van de particulier. Per saldo nemen de schulden af van de particulier versus zijn inkomen. Maar de schulden zijn nog steeds te hoog versus de stijgende trend. D.w.z. deleverage gaat nog even door en de balansrecessie is nog niet voorbij.

Het gunstige is dat het tempo van deleveragen niet meer toeneemt en dat de spaarquote op een niveau is gekomen waarbij er zonder extra inspanning de schulden afnemen versus het inkomen. D.w.z. het hindert de groei van de consumptie niet meer. Het stimuleert de groei ook niet meer, wat voor de kredietcrisis wel het geval was: via verhoging van de hypotheek (mortgage equity withdrawal) werd er steeds meer geconsumeerd. Nu is die mortgage equity withdrawal negatief geworden. Dat zal een tijdelijke zaak zijn. Als die periode voorbij is (=als de huizenprijzen weer goed stijgen), dan zal dat de consumptie weer iets gaan helpen, maar niet zo veel als voor de kredietcrisis het geval was.