13 mei 2015

natuurlijke werkloosheid daalt in VS volgens Chicago FED

Uit https://www.chicagofed.org/publications/chicago-fed-letter/2015/338

De daling komt doordat minder teenagers tot de arbeidsmarkt behoren, maar gewoon studeren. Tieners hebben een veel hoger dan gemiddelde werkloosheid. Dit langer doorstuderen zorgt ervoor een lager percentage ongeschoolden. Ongeschoolden hebben ook een hogere werkloosheid. Daarom daalt de natuurlijke werkloosheid, NAIRU, in de tijd.
De Chicago FED is erg duifachtig en Evans bewert dat de werkloosheid nog heel veel kan dalen voor de FED de rente hoeft te verhogen.
Afhankelijk van je veronderstellingen kom je lager uit dan de 5-5,2% die de FED nu hanteert.
Toot voor kort dacht men dat de natuurlijk werkloosheid iets van 5,5 à 6,25% was. 

12 mei 2015

olieprijs volgt 1986 scenario

De olieprijs is aan het herstellen ongeveer zoals na de vorige keer dat de olieprijzen in elkaar stuiterden zonder dat er een recessie was, in 1986.
Dat wordt overigens alom verwacht. Vrijwel iedereen voorspelt hogere olieprijzen in de verre toekomst
Het is de vraag of de olieprijs meer stijgt dan is ingeprijsd.  Farcking bedrijven hebben aangegven van ongeveer $65 de oliekraan weer open te zetten. 4700 bronnen staan klaar om olie te spuiten dan.

economic surprises verbazen

In de VS heeft het momentum van de rente meestal keurig in de pas gelopen met de economische verrassingen. De laatste tijd is dit helemaal niet meer het geval. De rente stijgt terwijl de economische cijfers veranderen. this time is different
In China vallen de economische cijfers tegen terwijl de koperprijs stijgt. Dr. Copper is de kluts helemaal kwijt. This time is different.

groei in China zakt weg

Bloomberg heeft zijn eigen maandelijkse index in elkaar gefabriekt voor de groei van China: (CHBNINDX )
Bovenstaand plaatje is via Bianco. Het wegzakken van de groei op jaarbasis betekent dat het op kwartaalbasis nog harder gaat. Daar heel wat banken de Chinezen tevreden willen houden, is het een kansrijke gok minder groei te voorspellen dan de consensus van de economen van banken.
Het plaatje klopt enigszins met berekeningen van anderen zoals de mensen van Lombard Street, die altijd overal wat pessimistischer zijn.
Het is duidelijk dat China de groei moet aanzwengelen en dat gebeurt ook met monetaire verruiming en straks ook met fiscale maatregelen.

10 mei 2015

samenvatting financieel economisch nieuws van de afgelopen week

De rentecrash keerde op donderdag, voorlopig althans. Stijgende economische groeiverwachtingen voor de eurozone en verdwijnende deflatieangsten werden als hoofdredenen genoemd voor de grote rentestijgingen vanaf historisch nooit eerder vertoond lage niveaus. De markt was verbaasd door de omvang van de stijgingen omdat de ECB nog steeds in landen als Duitsland meer dan alles wat uitgegeven wordt aan staatsleningen opkoopt. Dat verbaasde Bill Gross die veel opties geschreven had, zodat hij niet kon profiteren van zijn ongekend goede tweet dat Duitse obligaties de short of a lifetime was. Een rente van 1 à 2% op tienjaars Duitse leningen is onvermijdelijk vindt hij. Zorgelijk was verder dat de liquiditeit uit de markt viel bij deze grote rentestijgingen.
Op vrijdag waren er weer kopers genoeg om zich vol te laden op rentes die nog steeds op historische dieptepunten lagen.
In de VS speelt nu het super taper tantrum thema. Taper tantrum was de rentestijging vanwege de voornemens van de FED de QE aankopen te verminderen. Nu heb je het voornemen om de rente te gaan verhogen, dat is super vergeleken met het oude taper tantrum.

De aandelenbeurzen gingen met de obligatiekoersen omlaag door de zorgen over liquiditeit, herbalancerende pensioenfondsen richting vastrentend, en uitlatingen van Yellen dat aandelen te duur zijn en er roekeloze risico's genomen worden met credits. Net als bij Greenspan (irrational exuberance) maakt dit maar kort indruk, maar Greenspan verhoogde daarna wel de rente.

De afgelopen week kwam het belangrijkste cijfer weer naar buiten, de werkgelegenheidsgroei in de VS. Met 223.000 was dit vrijwel gelijk aan de consensus. De markt vond het Goldilocks, want je kon herstel van de groei zien, maar door de neerwaartse herziening over februari en maart denkt men dat de FED de rente niet kan verhogen in juni (en september). De werkloosheid daalde verder naar 5,4%, ook de brede U6 werkloosheid daalde, al is deze nog steeds veel te hoog. De uurlonen stegen slechts 0,1%. Door de dalende productiviteit (-1,9% in het eerste kwartaal en -2,1% in het vierde kwartaal) stegen de arbeidskosten per eenheid product met 5% in het eerste kwartaal (vierde kwartaal +4,2%).
De ISM non manufacturing steeg van 56,5 naar 57,8 en bevestigde daarmee dat de groei in het tweede kwartaal aan het aantrekken is. Dat moet ook, want de extreem tegenvallende handelscijfers over maart (import enorm omhoog en export omlaag) horen te leiden tot een neerwaartse herziening van de economische groei van +0,2% naar ongeveer -0,5% in het eerste kwartaal.
Initial claims bleven zeer dicht bij het dieptepunt van de cyclus, doorgaande stijging van de werkgelegenheid signalerend.

De PMI's in de eurozone bevestigden dat het duidelijk beter gaat in Duitsland, Spanje en zelfs Italië, maar dat Frankrijk het nieuwe zorgenkind is.
In het VK wonnen onverwachts de conservatieven glorieus de verkiezingen en een referendum over brexit wordt onvermijdelijk, al zal het nog wel een tijdje duren voor hierover gestemd mag worden.

In China vielen de PMI's weer tegen. Naast monetaire stimulering is nu ook fiscale stimulering noodzakelijk geworden om de groei boven 6,5% te krijgen.
In Japan stegen de PMI's en is er enige verbetering van de economische groei zichtbaar aan het worden.

goed nieuws van de afgelopen week: initial claims, rente, winstherzieningen, poep

Initial claims als percentage van de beroepsbevolking staat op het laagste punt aller tijden sinds dat wordt bijgehouden (plaatjeD oug Short). Dat betekent dat de baanonzekerheid nu erg laag is: de kans dat men ontslagen wordt is record laag. Doug Short: De top wordt exact met het einde van de recessie gezet en het dieptepunt is een leading indicator voor een recessie. Die is dan overigens meestal nog wel een jaar of zo weg (7-22 maanden). Ontslagen lopen flink op in de (qua werkgelegenheid kleine) energiesector en dalen elders.

 Scott Grannis houdt ons voor dat we niet al te erg moeten kniezen over de productiviteitsgroeicijfers. Dat gaat over de economie ex de overheid. De overheid krimpt al jaren en de kosten aan ambtenarensalarissen dalen hierdoor als percentage van het BNP. Dat is een stuk productiviteitswinst. Er blijft zo geld over dat ergens anders aan besteed kan worden, de belastingen kunnen zo lager blijven.

En de werkgelegenheidsgroei? Goldilocks returns, was de algemene indruk. Men ziet de neerwaartse aanpassingen over februari en maart als een extra argument dat de FED de rente in juni niet gaat verhogen. We wisten al dat de economische groei over februari en maart zwak was, dus die lagere groei van de werkgelegenheid is niet zo’n verrassing. Geruststellend is juist dat over april de groei van de werkgelegenheid weer is aangetrokken tot mooie groei (ex ambtenaren).

Dan de stijging van de rente. Dat is eigenlijk alleen slecht nieuws als die geforceerd wordt door de FED en de korte rente veel harder stijgt dan de lange rente. Dat was niet het geval: de lange rente steeg veel meer dan de korte. De rente stijgt nu door meer vertrouwen in de toekomst, minder angst voor deflatie.  Crisismaatregelen zijn minder noodzakelijk in de ogen van de centrale banken. Geldgroei inclusief kredietgroei mag in de VS boven de groei van het BNP blijven van de FED. Dat is dus goed nieuws.

Scott Grannis http://scottgrannis.blogspot.nl/2015/05/were-in-early-stages-of-new-bond-bear.html denkt nu samen met Bill Gross dat de periode van dalende rente sinds 1981 voorbij is: "Stanley Druckenmiller, George Soros, Ray Dalio, Jeremy Grantham, among others have warned investors that our 35 year investment supercycle may be exhausted." (5/4/2015): "A Sense of an Ending"
https://www.janus.com/bill-gross-investment-outlook

Indien waar –en ik denk dat het waar is, bij zulke lange cycli kan je er overigens gemakkelijk een paar jaar naast zitten- dan is dit goed nieuws voor de (Nederlandse) pensioenfondsen en verzekeraars. Het wordt dan minder onmogelijk een vermogen op te bouwen dat een inkomen genereert om je golden years te financieren.
Het dieptepunt is dan voor de VS in 2012 gezet (door Draghi's whatever it takes). Net als na 1981 kwam de rente nog een keer bijna terug op de recordniveaus, toen in 1984, nu in 2015. 


Strategas attendeert erop dat het weer beter gaat met de winstverwachtingen in de V. Tot op heden waren ze in lijn met wat gebruikelijk was na 1996. Nu wordt het naar het lijkt iets beter (vooral als de olieprijs geen rare dingen doet).


De medische revolutie, gelukkig ook een permanent thema dat regelmatig nieuwe voorbeelden laat zien. het Parool opende vrijdag met het groots inzetten van aangelengde poep als wondermiddel tegen allerlei kwalen. De medische revolutie schrijdt kakkineus voort

Wat me verder optimistisch stemt is dat als ik de verhalen van de club van pessimisten vergelijk met die van de club van optimisten is dat de pessimisten meer het recente verleden beschrijven en de optimisten meer de toekomst.

inflatie na 1950


je ziet de inflatietrend onder Keynesiaans overheidsbeleid. Dat is 3-3,5% inflatie. Zo gaat dat in de jaren 50. Dan komt de loonexplosie met stakingen voor meer loon. 85 gulden schoon per week.
Daarna versnelt de inflatietrend, tot 1981 met het akkoord van Wassenaar. Lonen worden sindsdien gematigd. De winstmarge was verdwenen, de loonquote was tot over de 100% gestegen op de oude cijfers. Na herziening bleken er toch winsten te zijn. De inflatie zwakte enorm af. Na de reietcrisis lijkt er een nieuwe afzwakking gaande. 
Het zou goed kunnen dat de trend van lage inflatie bijna achter de rug is. Het nivelleringsfeestje kan snel beginnen met overmatig groeiende overheidsuitgaven aan zorg. 3,5% inflatie. We kunnen het ons nog nauwelijks voorstellen.

In 1982 wordt door de universiteit de winstdelende hypotheek afgekocht op het maupoleum. De verwachte huurstijging wordt op een niveau van 6% afgekocht.  De pensioenfondsen bij het GAK zoals PME, Koopvaardij krijgen een enorme afkoopsom. De universiteit begaat voor de tweede keer een stommiteit met de onderhandeling van de hyptoheekvoorwaarden. Recentelijk is het afgebroken maupoleum in de vorm van Weesperstaete weer aangekocht door SAREf dat uit het GAK voorkomt. I hhoop dat het half zo'n goede belegging wordt als de winstdelende hypotheek.

9 mei 2015

weer een woelige week

De rente bleef als een dolle stijgen. Eigenlijk liep de rente in absolute zin niet zo veel op, maar bij de huidige lage rentes leidt dat wel tot grote koersverliezen. Sinds 20 april is er 15% af gegaan van de 30 jaar Duitse lening.

En, heel anders dan gebruikelijk sinds 1998, bij die rentestijgingen kregen ook de aandelenbeurzen klappen.
Op donderdag draaide ineens alles weer. Op vrijdag was alles weer zonnig. De rente daalde wat en de aandelenbeurzen stormden weer omhoog. De euro werd weer wat zwakker, in vorige perioden meestal iets dat wees op moeilijke tijden en niet zo best voor aandelen.
Het cijfer der cijfers, de groei van de werkgelegenheid kwam langs. Bijna precies in de prik van de voorspellers, al was er toch heel wat gebeef geweest vanwege iets lagere ADP werkgelegenheidsgroei eerder deze week en de trend dat al het economische nieuws uit de VS tegenvalt. Ook de daling van de werkloosheid naar 5,4% zoals verwacht, iets meer loonstijging, maar 0,1% minder dan voorspeld. De analyses gingen vooral over de participatiegraad. Die is niet meer aan het dalen. Bianco vond toch weer wat om over te kniezen: het zijn de ouderen die een hogere participatiegraad zien, terwijl de jongeren, vooral 20-24jarigen een veel lagere participatiegraad zagen. Een echte duikeling. Genoeg om het hete hangijzer van de loonstijging in de ijskast te leggen. En Wim Kan wist al dat dit meestal niet zo goed afloopt.




Yellen liet zich van de week verleiden tot uitspraken over de beurs. Die was overgewaardeerd vond ze. Daar kan ze wat aan doen, net als Greenspan deed met zijn irratioal exuberance maatregelen, hij verhoogde de rente gewoon. Dit soort rare streken worden niet van Yellen verwacht, maar wie weet, haar aandelenbezit kan het wel lijden met een miljoen dollar te dalen.

Dan hadden we het VK, Geheel tegen de polls in wonnen de conservatieven zo fors dat ze alleen kunnen regeren. De Schotse nationalisten veegden labour totaal weg uit Schotland. De anti Europa nationalisten van Ukip kregen ontzettend veel meer stemmen, maar hun aantal zetels halveerde tot 1. Die komische Farage werd weggestemd en trad af. De leider van labour ook en Clegg van de liberal democrats uiteraard ook na bijna alle zetels verloren te hebben. de falende opiniepeilers mogen wel blijven.Meteen werd ik ge pusht om over het naderende onheil van brexit te schrijven, terwijl scoxit nu ook weer opdoemt.
Uiteraard moet eerst de grexit komen. Varoufakis laat zich niet zo snel kisten en kwam met een brei van verwarrende cijfers om goed bedoelde plannen te illustreren. Geheel los van de voorstellen van de nieuwe Griekse onderhandelaars verzon hij veel meer dan de zes onmogelijke dingen van de koningin in Alice in Wonderland. Die onderhandelaars gaan uit van andere onmogelijke zaken zoals economische groei in Griekenland bij enigszins toegeven aan het dictaat van Europa.

In Spanje besloten te voetballers te gaan staken, want ze horen veel meer te verdienen dan de miljoenen die ze nu krijgen, ze zijn volstrekt onderbetaald vergeleken met de winsten die met hun balkunsten behaald worden even afgezien van de enorme verliezen van de Spaanse voetbalclubs die nu voor een rente van ruim 1% door de staat gefinancierd kunnen worden. Zij horen immers meer te mogen graaien dan de berooide Spaanse bankiers nu de Spaanse economie (0,9% groei eerste kwartaal) weer booming is. 

7 mei 2015

Opa Pietje, vertel nog eens van die negatieve rente in 2015

Ja, dat waren nog eens andere tijden. Van tijd tot tijd laten mensen –en beleggers waren in die tijd meestal nog mensen- zich helemaal gek maken. Je kunt ze echt alles wijs maken. We kunnen het ons niet meer voorstellen, na de inflatoire periode die in 2020 startte. De rente op Duitse leningen was tot zeven jaar negatief en in Zwitserland was de tienjaar rente zelfs negatief. Voor korte looptijden konden landen als Ierland en Spanje die een paar jaar daar voor met noodmaatregelen gesteund moesten worden tegen een negatieve rente lenen. In Denemarken waren ze zo blij met kredietwaardige dames dat ze tegen een negatieve hypotheekrente mochten lenen. 
Nu zitten we de nodige jaren later. De overheid zorgt goed voor ons, maar daardoor eisen de werkenden natuurlijk hogere lonen. Maar goed, in 2015 zagen we die inflatie niet meer aankomen. Men geloofde in deflatie of in ieder geval niet in een inflatie die boven 2% uit zou komen. Centrale banken waren al tijden al het mogelijke aan het doen om de inflatie boven 2% te krijgen. Hoe dom, hoor ik je mompelen, hadden we nog maar die inflatie van onder 2%, maar toch, dat was nodig vond iedereen.

De schuldencrisis van 2008 was men al jaren voortvarend op aan het lossen door veel meer schulden te maken. Dat kon, omdat de centrale banken tegen steeds lagere rentes reserves (lees geld) gingen bijdrukken bij de banken. Gewoon een soort tegoedbon die wel geloofd werd. Bij dat arme Griekenland was dat niet het geval in 2015 en 2016.

Men had, vond men, heel goede redenen waarom de rente zo laag moest worden en steeds verder moest dalen. De ECB was in maart gestart met het meer opkopen van o.a. Duitse staatsobligaties dan er uitgegeven werden. Al meer dan een jaar was de hele academische wereld er op aan het hameren dat het afgelopen was met economische groei zoals we dat vroeger kenden. Secular Stagnation voor de komende decennia riep de grootste goeroe, Larry Summers. Nooit meer echte economische groei en dus ook geen inflatie. Daarvoor hadden we al het Nieuwe Normaal gehad en This time is different.

Het was precies als in 2000, toen iedereen geloofde in een New Era. Er was een nieuw tijdperk aangebroken waarin ICT winsten voor eeuwig 20%+ per jaar konden stijgen en je dus heel veel voor die aandelen moest betalen.  Op zeker moment knapte die bubbel. Maar het was zo lang zo goed gegaan. In 1996 zei Greenspan al dat het irrational exuberance was. Hij had gelijk, maar pas in 2000 kreeg hij het. Iedereen die negatief werd in 1996 werd als sufferd uit de markt gebrand of als directeur beleggingen ontslagen omdat hij calls had geschreven. Zo was het ook met die negatieve rente. Al jaren riep men dat de rente moest gaan stijgen en het gebeurde maar niet. Speculerende directeuren beleggingen op hogere rente werden overigens nauwelijks afgestraft, ook al brachten ze hun pensioenfonds aan de bedelstaf. De theorieën werden steeds mooier en sterker. Totdat de rente toch gewoon te laag werd.

 De heer Knight legde het al uit waarom de rente ineens zo veel hoger werd eind april 2015: “Bubbles collapse not because there is necessarily a wave of selling, but because all the potential buyers are already long. That is what’s happened here”.


Ja, die Minack had gelijk door de situatie van Japan erbij te slepen in 2003. Na jaren rentedaling was het te veel geweest de lange 30 jaar rente steeg ineens van 1 naar 3% en daarna bleef de rente heel lang in een range van 1-3%. Zo ging de Duitse 30 jaar rente van 0,5 naar 2,5% en bleef daarna een hele tijd rond die 2,5% hangen.

Zagen de mensen niet in 2015 dat die rentes van den gekke waren? Jawel, maar toch, bijvoorbeeld Lukas daalder in het FD:

 “Zijn obligaties te duur, of is er zelfs sprake van een zeepbel die binnenkort op knappen staat? Nu men in een groot deel van de Europese obligatiemarkt met een negatieve rente rekent is dit een vraag die me de afgelopen maanden steeds vaker wordt gevraagd. Dat obligaties te duur zijn lijkt daarbij eigenlijk wel een duidelijk. Een Duitse kapitaalmarktrente met een looptijd van 10 jaar die slechts 0,2% rendement geeft, daar kan je als belegger echt niet warm voor lopen. Als evenwichtswaarde wordt wel eens verwezen naar de nominale groei van een economie en die ligt voor bijvoorbeeld Duitsland voor de periode 2015-2016 op ongeveer 2,5%: daar zitten we een heel stuk van verwijderd.
De vraag is echter of te duur hetzelfde is als een gevaarlijke zeepbel die op knappen staat. Obligaties lijken absoluut niet op een klassieke zeepbel. Wat ontbreekt is de euforie, de gekte, de opgewonden gesprekken op feestjes over het laatste succesvolle obligatiefonds. In de aanloop naar de IT-bubbel in 2000 had iedereen het over de ontwikkelingen in de technologiesector en zelfs mijn vrienden die niets met de beurs hadden, belegden indertijd in internetfondsen. Dat momenteel 80% van de professionele fondsbeheerders geen interesse heeft in obligaties is, denk ik, een redelijk goede indicatie hoe weinig euforisch de professionele belegger momenteel is. Om van de particuliere belegger nog maar te zwijgen.
Dat er zonder euforie toch sprake is van een beleggingscategorie die door veel fondsbeheerders bestempeld wordt als de meest overgewaardeerde beleggingscategorie geeft aan dat er voor obligaties iets anders aan de hand is dan bij een klassieke zeepbel. Wat dat anders is, is uiteraard ook duidelijk: het is niet de massa die de obligaties zo duur maakt, het zijn de centrale banken. Aangezien het niet de gekte van de markt is die tot de hoge waardering heeft geleid, maak ik me ook niet zo’n zorgen over een knappende zeepbel: zowel de rit omhoog als de rit naar beneden zijn stevig in handen van de monetaire autoriteiten. Knappen wordt het naar mijn verwachting dus ook niet: eerder zo’n ballon die treiterig langzaam en met veel gepiep leegloopt.
(origineel gepubliceerd in het Financieele Dagblad van 25 maart)

Of Bill Gross, de grote obligatiegoeroe van zijn tijd, die op 71-jarige leeftijd nog steeds door aan het ploeteren was met beleggen in vastrentende zaken: “German bonds are the short of the century (lifetime)”. Maar toch, hij geloofde het zelf niet erg en schreef bergen call en put opties, zodat hij grote verliezen leed. De monetaire autoriteiten hadden de touwtjes immers stevig in handen (Bill Gross’s new Janus fund suffers steep decline amid global bond sell-off. WSJ

club van pessimisten: 10 jaar rente Duitsland terug naar 0, in VS straks ook

Na een bijna vertienvoudiging van de Duitse tienjaarsrente vinden sommige mensen dat je God op blote knieën moet danken voor zulke overdadige rentebeloningen. Neem winst op je onderwegingen op obligaties.
Zelfs de 30 jaar swap rente is gestegen. Het failliet van Nederlandse pensioenfondsen is uitgesteld. Maar gelovers in de lange huidige  trend zien net als de berekeningen van Inker dat de trend richting -1,5% is voor de 30 jaar rente.

Sinds Bill Gross tweette dat de Duitse rente de short van je leven was is de rente omhoog geschoten. Men prijst weer een snel stijgende rente in, al is het niet meer zo wild als in de oude dagen waarin men geloofde dat het nog rechtvaardig was dat je de profeet Mohammed ongestraft mocht  beledigen via het ontvangen van rente, steeds meer rente.

Er is immers niets veranderd. Centrale banken geven aan alleen nog maar aan financiële stabiliteit te denken. daarom doen ze in hun broek om iets onaardigs te doen dat een 10% daling van de S&P te voorkomen.
Economische groei valt tegen, net als elk jaar. In het eerste kwartaal was de groei in de VS waarschijnlijk negatief en in het eerste kwartaal geeft de Atlanta FED eengroei van 1% aan. QE 4 staat daarom voor de deur aldus Gundlach. Loonstijging kun je op je buik schrijven, ook in de komende jaren. De productiviteitsstijging is negatief. Meer dan 2% groei op jaarbasis is een illusie nu de groei van de werkgelegenheid begint af te zwakken.
Japan is de BTW-verhoging niet meer te boven gekomen, in China moeten ze maar wennen aan 6%- groei.Duitsland doet nu alles om een grexit te bewerken. Frankrijk zakt steeds verder weg in het economische moeras.
Bianco wist vandaag weer met een set grafieken aan te komen die een terugval van de olieprijs naar $20 niet onwaarschijnlijk maken.


De club van optimisten stelt dat er recentelijk toch wel een en ander is veranderd.
Er is modelonzekerheid over wat de rente moet zijn. daardoor ging de rente trenden. dat gaat door totdat het momentum te idioot wordt. dat is nu gebeurd. Overigens zijn er allerlei momentumkoopjes verkeerd aan het gaan. Winnaars van de laatste maanden krijgen klappen.
Verder is het deflatiedenken in de vuilnisbak gestopt. In de eurozone vanwege de uitslaande brand van QE, in de VS vanwege de hogere olieprijs en hogere loonkosten.
Maar het ergste is dat er een nieuw thema is ontstaan: het supertaper tantrum thema, misschien verandert de naam nog in triple taper tantrum.

6 mei 2015

Overpeinzingen

Inflatie is iets aan het stijgen in de VS. De CPI index, die vooral gedicteerd wordt door de olieprijzen, de kerninflatie en de Employment Cost Index. Inflatieverwachtingen in de TIPS zijn ook wat opgelopen. Niet veel allemaal, maar het wijst niet op deflatie die door de FED bestreden moet worden. Ook de trend in stijging van de huizenprijzen in de Case Shiller buigt weer iets omhoog (als je goed kijkt).

De economische cijfers in de VS zijn nog steeds tegenvallend. Het consumentenvertrouwen verslechtert. De schalieolieproductie is aan het dalen volgens plaatjes van Bianco, meer dan de officiële cijfers aangeven. Er was geen herstel van de economische cijfers van betekenis in april. De Atlanta FED die in de roos zat met hun objectieve meting van wat de groei van het BNP was volgens de bekende cijfers van de surveys etc over het eerste kwartaal zit voor het tweede kwartaal nog onder de 1%, overigens nog op basis van erg weinig cijfers. D.w.z. het kan nog ruim 2% beide kanten op slaan.


Een en ander is genoeg om de FED in juni nog niet op snode gedachten te brengen om de rente te verhogen. Uiteindelijk zullen we toch wel ruim 2% groei zien en dat is bij een dalende werkloosheid en een stijgende Employment Cost Index met behoorlijke kans voldoende om over te gaan tot een renteverhoging in september.
We hebben een duidelijke opmars gezien van het belang van de ECI. Tegen alle slechte cijfers in is de rente aan het stijgen in de VS. Dat schrijft men hoofdzakelijk toe aan de ECI.  (Er zijn nog andere factoren zoals de rentestijging in Europa en verbranden van valutareserves door enige Opkomende Landen)
Op het blog van Bernanke zie je allerlei interessante discussies uitgevochten worden. Waarom is de rente zo laag? (er zijn goede redenen voor, maar de rente is toch wel erg laag, je moet alle economische lijken uit de kast halen om zo’n depressieve rente te rechtvaardigen). Moet de FED de rente verhogen om de financiële stabiliteit te verhogen (niet per se, het verstoort de economische groei niet zo veel dat je op grond daarvan de rente moet verhogen). Moet de FED de Taylor rule slaafs volgen (nee, eigenlijk vooral niet omdat de financiële stabiliteit belangrijker dan vroeger is als nevenvoorwaarde, ook al gaat Bernanke de discussie hierover nog uit de weg). Heeft de FED de groei belemmerd met het monetaire beleid (nee, de werkloosheid is meer gedaald dan verwacht en er was gewoon niet veel economische groei meer mogelijk na 2008 door de schuldenlast, demografie en weggezakte investeringen).

Verder zien we steeds overtuigendere verhalen dat er een rentebubbel is. Gross is op zijn wenken bediend in de eerste twee weken nadat hij riep dat de lange Duitse rente de short of the century was. Gisteren blogde ik dat GMO (Inker) een en ander niet meer uit kon leggen met rationeel gedrag. En ik heb al een plaatje aten zien dat de termijnpremie negatief is. Je moet dus verwachten gestraft te worden voor het lopen van risico door het kopen van lange leningen. We hadden gisteren ook het IMF dat waarschuwde voor de gevaren van beleggen in obligaties http://www.investmentweek.co.uk/investment-week/news/2406661/super-taper-tantrum-fear-and-cowley-exit-add-to-strat-bond-scrutiny?. Als de FED duidelijk maakt dat ze de rente echt gaan verhogen (nu gelooft de markt dat niet voor heel 2015), dan kan de rente gemakkelijk 1% stijgen. Een groter risico is dat de liquiditeit op de obligatiemarkt heel plotseling fors kan opdrogen. Kortom obligaties zijn enge dingen, lange obligaties zijn enger dan aandelen. 

En dat terwijl beleggen in aandelen echt riskant is en blijft.
Zoals Barron’s en anderen al zeiden: the easy money has been made
Barron’s, Nov. 2009: “The Easy Money’s Been Made”
Morningstar, Dec. 2010: “The Easy Money Has been Made”
MarketWatch, Nov. 2011: “The easy money has already been made”
TheStreet, May 2012: “The Easy Money Has Been Made”
Morningstar, Dec. 2013: “The Easy Money Has Been Made”
Barron’s, Oct. 2014: “The Easy Money Has Been Made”
CNBC, March 2015: “The easy Money has been made”
En zo is het ook, het blijft altijd gevaarlijk die aandelen. Daarom moeten ze op lange termijn ook omhoog.


Dan de olieprijs. Ik ben een fan van Bianco en die graaft zich helemaal in dat de olieprijs straks weer gewoon naar beneden gaat en dat de beleggers veel te optimistisch zijn over de olieprijs. Vooralsnog volgt de olieprijs het scenario van 1986-1987. Herstel, maar tot lagere prijzen dan we zagen, zeggen $75-80. Royal Dutch Shell heeft met het bod op BG laten zien heilig in dit scenario te geloven. En zo doen alle beleggers in grondstoffen. Er is nog nooit zo veel belegd geweest in olie ETF’s en op de futures markt zijn de speculators (inclusief managed money) weer record lang. 87% voorspelt hogere olieprijzen. Dat is minder dan bij de rente. Vaak is dat een reden om contrair te handelen, maar de nodige keren gaat het inderdaad zoals iedereen denkt, bijvoorbeeld de dollar kon sterker worden ook al riep iedereen het. De olieprijs is ook omhoog op de omslag in de vraagvoorspellingen van IEA. Dat is merkwaardig overigens bij zo veel tegenvallende economische groei in de wereld. Ja, de eurozone trekt aan, maar de groei in de VS is prut, China idem, Rusland een ramp, Brazilië in recessie, Japan komt maar niet op gang. Men gelooft de hogere productie van Saoedi-Arabië niet, maar het zou kunnen kloppen, men heeft daar extra geld nodig om de gunst van het volk te kopen en oorlog te voeren in Jemen. Er is dus heel wat in te brengen tegen de recente stijging van de olieprijs, maar Shell laat zien dat je tevreden moet zijn met een olieprijs van $60. Zij zijn de echte experts en kunnen een tijd lage olieprijzen uitzitten. Schalieolie lijkt geen winstmachine te zijn onder $80 bij de huidige stand van de techniek. Er is echter erg veel stijging van de olieprijs ingeprijsd en ik moet maar zien of de stijging hoger is dan de futures markt aangeeft.

5 mei 2015

200 jaar loongroei: pas na lange periode van technologische vooruitgang zie je hoge reële loongroei

We zijn veel te somber dat de huidige technologische vooruitgang nooit meer tot hogere lonen zal leiden. Er is eigenlijk niets nieuws onder de zon. Zo ging het ook in het begin van de Industriële Revolutie. In Lowell, de Silicon Valley van de 19de eeuw, stegen de lonen van de textielarbeiders nauwelijks van 1830-1860, maar daarna verdriedubbelden ze in 1910.
De textielarbeider die goed kon omgaan met de nieuwe machines verdiende veel meer dan de handarbeider, ook al had die meer vaardigheden geleerd. In het begin was de markt voor de vaardige industriële textielarbeider klein. Weinig mensen konden met de nieuwe machines overweg. Overal produceerde men anders, er was geen uniforme markt voor ervaren textielarbeiders.
Dat duurde decennia allemaal en pas in 1860…

De opkomst van de computer leidde aanvankelijk niet tot grote stijging van de productiviteit.
Nu zie je dat weer een deel van de arbeidsmarkt niet mee kan met de nieuwe vaardigheden die gevraagd worden. Onderwijs is niet ingericht op de nieuwe tijd voor ICT, marketing.
Opnieuw wordt de werkgelegenheid voor de middenklasse weggevaagd. Hun vaardigheden worden niet meer gevraagd door het bedrijfsleven. Machines en arbeiders in lagelonenlanden nemen dit werk over. Maar er is veel nieuw werk ontstaan en als de middenklasse dat aankan, dan komt er weer flinke loonstijging. Onderwijs met dan weer aansluiten bij de wat de ICT arbeidsmarkt vraagt zal zorgen voor hogere groei en lonen in die sectoren. 

Dit zijn allemaal processen die decennia vegen. Vijf of tien jaar tegen zitten betekent niet het einde van de trend. Technologische vooruitgang betekent uiteindelijk meer groei en hogere (reële) lonen. Dat gaat nu echt ook weer gebeuren, maar het duurt allemaal langer dan ons geduld kan opbrengen.

Het raadsel van de extreem lage lange rente (GMO Ben Inker)

GMO Ben Inker (zie Q1 GMO verhaal)  kan het haast niet geloven. De huidige lange rentes zijn niet uit te leggen met rationele verwachtingen en ook maar enigszins normale risicopremies.
Men prijst een negatieve reële rente in voor de komende 30 jaar. Dat is iets dat men vroeger voor onmogelijk hield. Er is altijd wel iets dat in reële termen zijn waarde behoudt en daar zou men dus oneindig in gaan beleggen en daarmee is de negatieve reële rente van de baan. Als men uitgaat van een normale risicopremie voor 30 jaar obligaties van 1,5% boven cash (dat is lager dan het historisch gemiddelde van 2,4% in de VS), dan gaat men uit van een negatieve rente van op cash van ongeveer -3% gemiddeld voor de komende 30 jaar voor de eurozone.
De voor de hand liggende conclusie is derhalve dat je geen risicopremie van 1,5% mag verwachten op lange obligaties.
Op geen enkele manier kun je een 30 jaar rente van 0,5% rijmen met een inflatieverwachting van 2%. Als die 0,5% klopt, dan hoort de inflatieverwachting negatief te zijn. Als we echt 2% inflatie krijgen, dan hoort daar een rente van 3,5%+ bij. De belegger lijkt te denken dat de centrale banken succesvol zullen zijn om een inflatie van straks 2% te creëren, maar op lange termijn niet. Men heeft maar een zwak geloof dat de inflatie een controleerbare zaak is. De tegenstelling is groter dan normaal, de onzekerheid ook. Daar zou een hoger dan normale risicopremie bij horen, maar je ziet een lagere.

Exhibit 2: Required Average Cash Rate over Next 30 Years for 30-Year Bond To Offer 1.5% Yield Premium

Source: GMO, Datastream, as of 3/31/2015

Maar waarom belegt men dan toch zo veel in die lange obligaties?
Inker ziet twee redenen: om het risico te dempen, waardoor je meer geld in risicovolle zaken kunt stoppen of de andere alternatieven zijn nog bleker. Dat laatste is de rationele uitleg, want risicodemping is niet meer te verwachten. Het kan risico dempen, maar het ligt meer voor de hand dat lange obligaties in de toekomst het neerwaartse risico gaan vergroten van een portefeuille.
D.w.z. stijging van de rente en daling van de beurzen gaan straks weer positief met elkaar samenhangen denk ik. De dividendstroom nu is wat telt, daar rekent men mee om de koersen van aandelen te bepalen en na de verlaging van de groeiverwachtingen rekent men niet zo veel met een mogelijke groei van de dividenden. Dus rentestijging maakt dividenden minder waard, leidt niet tot navenante stijging van de verwachte dividenden. Overigens kan men gaan rekenen met daling van dividenden en winsten (vergelijk Japanse huren die al decennia dalen).
Er zijn twee grote beleggers in lange leningen: institutionele beleggers die moeten vanwege de benchmark en centrale banken die denken dat QE een goede zaak is. We worden gevangen door de benchmark, net als in 2008. Voldoende afbouw van risico’s van een slecht scenario is dan niet mogelijk.

Het verzekeren van de portefeuille heeft geen zin meer: Inker vergelijkt het met de verzekering tegen een orkaan. Die is al langs geweest, het huis ligt in puin. Die puin verzekeren heeft geen zin (meer).[Overigens: bij een rentematch van 100% heeft de verzekering al 100% uitbetaald.]
De curieuze regelgeving in Nederland met een vergeleken met de huidige rente onrealistisch hoge ultimate forward rate (waartegen men de waarde van de verplichtingen verdisconteert) gebaseerd op hoop maakt gelukkig de noodzaak om het renterisico te matchen een stuk minder dwingend. Ik was eigenlijk voorstander van een marktrente met daar bovenop een risicopremie die in een return portefeuille haalbaar zou moeten zijn, maar bij de huidige rentes zou dat leiden tot veel meer benodigde matching van het renterisico. En dat is bij de huidige rentes destructief.
Een en ander hangt af van de inflatie. Of deflatie. De rekenexercities van GMO lopen rationeel uit op een gemiddelde deflatie van 4% per jaar, zo stellen ze. Dat is in de historie nog nooit voor een lange periode gebeurd. Er zijn wel langdurige periodes van deflatie geweest. Maar de cumulatieve daling van de prijzen was dan nooit zo groot. Ik heb een plaatje laten zien van de deflatie van 1870-1905 in de VS. Maar dat zijn geen gemiddeldes van meer dan -2% per jaar. De Japanse deflatie was niet meer dan 0,3% per jaar.

In de komende decennia ligt het meer voor de hand dat de inflatie oploopt in Europa. Arbeid is schaars en electoraal zal veel dure zorg worden afgedwongen door de ouderen. De jongeren zullen deze extra belastingaanslag moeten compenseren met hogere lonen. En dat is mijn basisscenario, maar een Japanse deflatie is goed mogelijk. De prijzen van dingen zal wel omlaag gaan, maar de prijzen van diensten is een moeilijker verhaal.  
Op korte termijn zie ik te lage stijging van de productiviteit. Dat houdt loonstijging tegen, maar is wel stagflatoir. Een daling van de kerninflatie of stijging ligt niet zo voor de hand.
En de rente? Misschien dat de grote avontuurlijke obligatiefondsen het voorbeeld van Gross gaan volgen. Het enige goede verwachte rendement zit in short gaan van o.a. lange Duitse leningen.

Door alle tegenwerking van centrale banken is dat nog riskant, maar ben Inker stelt (net als in Nederland bijvoorbeeld Martine Hafkamp) dat je lange leningen moet overlaten aan institutionele beleggers en centrale banken die geen keus hebben.


3 mei 2015

samenvatting financieel economisch nieuws van de afgelopen week

Het was een slechte beursweek, zowel voor aandelen als staatsobligaties.
De rente in Europa steeg om onduidelijke redenen, maar men denkt door de relatief goede economische groei in vooral Duitsland. In de VS steeg de rente door de hoger dan verwachte stijging van de loonkosten ondanks de tegenvallende economische groei over het eerste kwartaal en de per saldo nog steeds tegenvallende cijfers over april. De FED meldde niets nieuws in haar rentebesluit en bracht de markten niet in beweging. Men erkent de afzwakking van de groei, maar ziet enig herstel waardoor er later in het jaar de rente verhoogd kan worden. De markt concludeerde dat dit niet voor september gaat gebeuren en wellicht helemaal niet in 2015.
De nodige zeer gerenommeerde beleggers als Bill Gross (German bonds the short of the century) roeren wel erg hard de trom. GMO legde geduldig uit dat beleggen in lange staatsobligaties een tamelijk onzinnige zaak is. In de komende 30 jaar ga je waarschijnlijk minder verdienen op aandelen dan in de afgelopen 30 jaar, bij lange obligaties is dat een zekerheid.

Op de aandelenbeurzen kregen de momentumaandelen klappen, zoals internet en biotech. Ook de landen die het tot voor kort zo goed deden zoals Duitsland en Japan hadden slechte beurzen. Alleen China hield nog stand.
De beleggers staan even op het verkeerde been. De oude winnaars verliezen en de hedge met lange obligaties werkt ook niet.
De dollar was zwak op de zwakke groei in de VS en de relatief sterkere groei in de eurozone.
De olieprijzen stijgen nog steeds op naar verwachting dalende productie van schalieolie bij verbeterende vraagverwachtingen. De stijgende voorraden in de VS en de stijgende productie in Saoedi-Arabië werkt de stijging tegen.
In Saoedi-Arabië zette de nieuwe koning de kroonprins af en promoveerde zijn favoriete zoon tot adjunct kroonprins. Koning Salman maakt enige hervormingen op het gebied van rechten voor de vrouw weer ongedaan, de enige vrouwelijke onderminister moest haar biezen pakken. Salmna wil cadeautjes uitdelen en militair zijn tanden laten zien. De valutareserves/ beleggingen van het staatsfonds worden daarvoor aangesproken.

In de VS meldde men een economische groei van 0,2% over het eerste kwartaal, waar 1% verwacht werd. De voorraadgroei hielp met 0,7%. De tegenvallers zaten vooral in de export en de vaste investeringen. De groei van de consumptie was vrij zwak. Het reële inkomen steeg mooi (maar niet in maart) en de spaarquote liep daarom 0,9% op in het eerste kwartaal. Het consumentenvertrouwen kreeg een knauw . De ISM bleef voor de tweede maand op rij steken op 51,5, licht tegenvallend, maar het onderdeel Nieuwe Orders steeg. De daling van de initial claims voor werkloosheid was veel groter dan verwacht..Autoverkopen van 16,5 miljoen in april, iets minder dan vorige maand en ook minder dan verwacht. pending home sales hoger.

In het VK viel de groei over het eerste kwartaal met 0,3% (niet geannualiseerd) wat tegen. Men houdt het hart vast voor de verkiezingen, die tot een moeilijke coalitie zullen leiden of misschien zelfs (onwaarschijnlijk) een referendum over brexit.

In Japan en Duitsland daalden de detailhandelsverkopen over maart tegenvallend.
De werkloosheid in Japan daalde 0,1% tot 3,4%. Er lijkt enige loonstijging te komen. De Bank of Japan was nog niet te vermurwen tot QQQE.