23 juli 2010

Euro nog steeds overgewaardeerd volgens Big Mac Index


In het blad The Economist wordt op gezette tijden de prijs van een Big Mac vergeleken per land. Deze week was het weer zo ver. Dat is de eenvoudigste benadering om te kijken wat de koopkracht van een bepaalde valuta is. En waarachtig, over het algemeen geeft de prijs van een Big Mac goed aan of een valuta over- of ondergewaardeerd is.
De koopkrachtpariteit van een mand representatieve producten wordt redelijk benaderd, al bestaat het mandje maar uit één voor Amerikanen onontbeerlijk product.
Uit de tabel blijkt dat Azië nog steeds spotgoedkoop is, maar dat de euro (en natuurlijk helemaal de Zwitserse frank na de recente grote stijging) overgewaardeerd is ondanks de stevige daling dit jaar.
Ik vond opvallend dat een Big Mac in Brazilië zo duur is, terwijl die in het buurland Argentinië razend goedkoop is.
Verder schijnt een Big Mac in Hong Kong goedkoper te zijn dan in China: het vasthouden aan de Amerikaanse dollar zorgt nu voor goedkope prijzen in plaats van dure in Hong Kong?

22 juli 2010

Geen lost decade voor aandelen


Op het blog van de Ft http://ftalphaville.ft.com/blog/2010/07/22/294846/so-is-it-really-another-lost-decade-for-equities/ probeert Robert Buckland beleggers een hart onder de riem te steken door uit te leggen dat we waarschijnlijk Japan niet achterna gaan qua beurs.
De Japanse beurs stortte na 1990 in vanwege vier redenen:
1. Enorm veel lagere waarderingen qua koerswinstverhouding etc. Koerswinstverhoudingen van 40 tot 100 waren heel gewoon.
2. De economische groei viel erg tegen, de nominale groei was zeer laag
3. De winstgroei was belabberd. Het bedrijfsmodel moest omgegooid worden van marktaandeel winnen met lage marge en veel leverage naar redden wat er te redden viel met lagere leverage
4. De enorme crossholdings van bedrijven in elkaar (de keiretsus moesten elkaar steunen tot het niet langer kon) moesten worden afgebouwd. Buybacks en overnames vielen stil.

In de huidige situatie zijn de waarderingen al erg laag: lager dan gemiddeld terwijl de inflatie en rente wijzen op een waardering die veel hoger moet zijn dan gemiddeld.
De nominale economische groei is nu inderdaad ook erg laag, maar in tegenstelling tot Japan toen wordt nu 30 tot 50% van de winst in het buitenland gemaakt waar de groei hoger is (in ieder geval de exportgroei).
De winstgroei nu is uitstekend. Productiviteitstijging is hoog en loonstijging laag, dus bij lage groei kan men de winst al flink opvoeren. Het bedrijfsleven heeft nog nooit zo veel cash gehad en moet niet deleveragen maar releveragen.

Het probleem van de te grote crossholdings (vooral Japanse banken moesten geforceerd verkopen) kent de VS/Europa niet. Men gaat op behoorlijke schaal eigen aandelen terugkopen en overnames kunnen nu wel weer.

Ik heb boven dit artikel een plaatje gezet hoe de afgelopen 15 jaar de gemiddelde performance van de S&P500 was geweest in het daaropvolgende jaar gegeven de werkloosheid en de inflatie van de afgelopen vijf jaar. Dat laat zien dat het voor de beurs gemiddeld heel goed is als de werkloosheid torenhoog is en de inflatie laag (zo lang het geen deflatie is).
Zo mooi als het plaatje aangeeft zal het misschien niet worden, maar het is wel een aanwijzing dat de beleggers nu de kluts kwijt zijn en vergeten aandelen te kopen op dit lage niveau en niet voldoende haast maken hun laagrentende staatsleningen te verpatsen tegen de huidige bubbelprijzen.

The end of men

In een lang artikel http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/8135 beschrijft de teloorgang van de man. Hij wordt aan alle kanten voorbij gestreefd door de vrouw.
Dit riep in de New York Times een tegenreactie op van columnist Kristof http://www.nytimes.com/2010/07/22/opinion/22kristof.html?_r=1&hp waarbij hij het in mijn ogen nog erger maakte (onze redding is dat vrouwen mededogen met mannen zullen hebben).
Sommmige gebeurtenissen veranderen voor altijd hoe je over zaken denkt, zoals 9/11. Of de Axiëcrisis in 1998 die Emerging Markets volwassen maakte.
In de Great Recession gebeurde dit weer. Machtsverhoudingen werden totaal door elkaar geschud. De opleving van de macht van de overheid lijkt slechts kort. De overheid is weer het probleem zoals Reagan al riep. Individuen zijn ook even minder machtig en moeten vaak zelfs meer loon inleveren dan de gewone arbeider. Dat zal ook tijdelijk blijken: als de beurzen en huizenprijzen stabiliseren keert hun macht terug, omdat er een explosie aan ideeën is geweest na de opkomst van internet. Al die komende innovaties moeten vooral door individuen worden aangezwengeld.

De grootste verandering is vermoedelijk de opkomst van de vrouw (en daarmee samenhangend de neergang van de man, deze zijn niet langer van Mars maar van Pluto dat niet langer als planeet erkend wordt).
Door de Grote Recessie werken er voor het eerst meer vrouwen dan mannen in de VS. In de Grote recessie werden netto 8 miljoen mannen ontslagen en slechts 2 miljoen vrouwen. Het ziet er naar uit dat vrouwen makkelijker een baan blijven vinden dan mannen omdat ze dominant zijn in 13 van de 15 snelst groeiende beroepsgroepen.

Voor het ICT tijdperk en het huidige tijdperk (dat heeft nog geen naam, suggesties?) waren mannen in het voordeel. Kracht, agressiviteit, opleiding en intelligentie waren de belangrijkste winnende eigenschappen. Mannen zijn en waren niet (of nauwelijks) dommer dan vrouwen. Dus agressiviteit en kracht en de betere opleiding waren doorslaggevend om mannen het belangrijkst te maken.
Er is uitgerekend dat mannen in hun leven tot de huidige tijd gemiddeld $ 431.000 meer verdienden in hun werkzame tijd.

Momenteel zijn kracht en agressiviteit (?) minder belangrijk. In plaats hiervan zijn communicatie, flexibiliteit,sociale intelligentie en zorgzaamheid belangrijker geworden. Op die gebieden hebben vrouwen een voordeel.
Qua opleiding zijn vrowuen de laatste paar decennia een steeds grotere voorsprong aan het opbouwen. Vrouwen maken hun opleiding vaker af dan mannen. Daarom studeren er nu tegen elke twee mannen nu drie vrouwen af.
Hoge welvaart wordt alleen nog maar bereikt in landen waar veel vrouwen werken, vooral ook in de betere groepen. Landen die dit niet lukt gaan de welvaartboot missen.

Mannen passen dus niet meer zo goed in de huidige tijd. Ze zijn gedoemd om en masse werkloos te worden bij de minst of geringste recessie. Ze komen die recessie uit zonder baan of een veel slechter betalende baan en moeten dan de hand op gaan houden bij hun vrouw.
Volgens het Bureau of Labor Statistics in de VS hadden in 1980 26% van de vrouwen een leidinggevende functie of waren professional. In 2009 was dit 52%. Het eind van deze trend is nog niet in zicht. De netwerkeconomie van nu is voor vrouwen, niet mannen zo begint het er naar uit te zien.

21 juli 2010

Europa is booming volgens de ECB

Vanmorgen hadden we Paul Mortimer Lee van BNP Paribas op bezoek. Hij ziet deflatie en een behoorlijke groeiafzwakking komen. Door Duitsland wordt productiviteitsstijging afgedwongen zonder dat er loonstijging kan komen.

Toch gaat hij de groeiverwachting voor Duitsland in 2010 flink naar boven bijstellen. De groei in het tweede kwartaal wordt daar zo'n 1,5-2% (op jaarbasis 6-8%) vanwege fenomenaal exportherstel en 5% groei industriële productie (niet geannualiseerd). Die groei gaat ten koste van de rest van Europa: het is vooral exportgroei naar de rest van Europa en in veel mindere mate ook naar Azië. Ook de groei in Frankrijk, Italië en Nederland lijkt goed te worden door de exportgroei. Maar die groei zal na het tweede kwartaal voorbij zijn. [commentaar: het is dus al voorbij voordat men van de lagere euro kan profiteren?]

De stress testen ziet de markt als een succes [commentaar: hoe dan ook verbetert het de transparantie omdat je nu meer weet van de zwaktes van de banken dan voorheen en bovendien zal uit de testen komen dat er extra kapitaal moet in de banken]. De Spaanse spaarbanken, de cajas, krijgen er ongeveer € 15-20 miljard bij terwijl ze volgens Mortimer Lee € 50-100 miljard nodig hebben. Maar meer kan men in Spanje niet fourneren (via Spaanse staatslengen?). De Spaanse regering wil heel graag de resultaten van de stress testen publiceren, omdat dan zal blijken dat de Spaanse banken helemaal niet zo zwak zijn en dat sommige Duitse banken veel zwakker zijn.

Volgens Mortimer Lee is de ECB omdat deze alleen terugkijkt nu door het dolle heen en gaat men verder met monetaire verkrapping. Vooral in september kan de ECB toeslaan als 3,6 en 12 maands liquiditeitshulp afloopt. Trichet roept veel te hard dat iedereen veel te negatief is. De ECB begaat net als in 2008 een policy error. Misschien komt mijn voorspelling voor de derde keer op rij voor de korte rente in de sweepstake van de VBA voor de drie maands interbancaire rente eind dit jaar in Europa van 1,15% wel uit (ik had het al afgeschreven als zijnde veel te hoog).

Toch liet Paul niet alleen negatieve geluiden horen. Een default van Griekenland is voorlopig onwaarschijnlijk, omdat het zo veel schade berokkent aan de andere PIIGS dat overeind houden via Europese subsidies voordeliger is[ geen nieuwe redenering, maar men gelooft het nu niet meer].
Een W-recessie is onwaarschijnlijk volgens hem, omdat de investeringen haast niet veel kunnen terugvallen (maar ze gaan wel afzwakken volgens hem zoals de Phillyfed ook aangeeft). het bedrijfsleven heeft veel te veel mensen in paniek ontslagen en dat leidt nu niet meer tot extra ontslagen.
China is al begonnen met moneatire verruiming na al die verkrapping eerder dit jaar.


De ECB intervenieert nauwelijks om de rente in Spanje,Griekenland etc naar beneden te krijgen. Dat vinden ze nodig omdat anders de druk op de ketel om overheidstekorten teruug te dringen vermindert. Omdat Europa nu boomt, moet daar nu echt aan gewerkt worden.

Hij haalde ook Rogoff aan die in de FT meldde dat de opvattingen over inflatie en economische groei en of de overheidsschulden/ tekorten te groot zijn snel kunnen omslaan. Rogoff bedoelt vooral de slechte richting in. Mortimer Lee stelde dat als je eenmaal het marktoordeel over je heen krijgt dat de overheidsschuld/tekort te groot is dat je dan heel veel moeite moet doen om dat te repareren. Net iets als het vergeten van je trouwdag, dan helpt de dag erna met een bloemetje aankomen niet, het is niet meer recht te zetten.
D.w.z. de markt kan heel plotseling de VS dwingen de overheistekorten snel terug te dringen (het beruchte Mynski moment breekt aan zoals ook achterin ons boek is beschreven).

Palin de kampioen van de theedrinkers aapt wilders na


Palin verzette zich tegen het bouwen van moskeeën, vooral bij ground zero.
Je ziet dat zij als boegbeeld van de Tea Party een zelfde soort verlammende werking op de VS begint uit te oefenen als Wilders op Nederland en haar standpunten beginnen steeds meer op die van Wilders te lijken.
Obama wordt door de Tea Party nu op dezelfde manier tot gehakt vermalen als Fortuin dat deed met de puinhopen van paars (wat verlangen we er naar terug). Na de verkieizingen in november in de VS zal een en ander wat onregeerbaarder worden. Het congres gaat naar de republikeinen en de senaat mischien ook. De zittende regering wordt per definitie in zulke onzekere tijden weggestemd. Maar Amerikanen houden van verdeelde macht, gridlock. Dat houdt de overheidsbestedingen in de hand en de belastingverhogingen ook.
Obamanomics is voorlopig niet het succes dat men gehoopt had. Hij komt niet met overtuigende plannen om de economie uit het slop te trekken. Mooie gezondheidswetten, maar geen plannen om de gezondheidszorg overtuigend goedkoper te maken (hij heeft alleen hoop). Hij raakt nog niet eens zijn begrote geld aan infrastructuurinvesteringen kwijt.
Uiteindelijk heeft Obama toch wel een goede kans om herkozen te worden. de republikeinen dreigen een te extreme figuur naar voren te schuiven en de economische cyclus heeft een goede kans ongeveer in de tweede helft van 2011 op te leven en dat kan doorzetten in2012, net lang genoeg om als goed beoordeeld te worden door de kiezer.

20 juli 2010

Jeremy Granthams halfjaarlijkse visie



Jeremy Grantham, de eminence grise van GMO, heeft zijn halfjaarlijkse evangelie gepubliceerd. Daar kijk ik altijd met nieuwsgierigheid naar uit, ook al is hij het niet met me eens (hij gelooft in het nieuwe normaal met beperkt optimisme voor Emerging Markets). Hij gaat met zijn tijd mee en geeft nu vakantieleesadviezen via zijn Kindle.
Gaat van neutral inflatie naar deflatie. Tot voor kort liet hij zich meeslepen met de inflatieangst veroorzaakt door de zeeën aan liquiditeit waarmee de centrale banken de wereld overspoelen.
Hij is ontwaakt uit die droom.
Nu acht hij zoals zo velen de invloed van de permanent lage groei, lage loonstijging groter dan die van grondstoffen en creatief boekhouden van centrale banken.
De omloopsnelheid van geld is op een permanent laag niveau gekomen en kredieten zullen niet of nauwelijks groeien.
Er staan te veel Hoovers op: Duitsland krijgt navolging in de VS bij de Tea Party.
In april 2009 voorspelde Grantham een laatste hoera voor de markt. We zitten in de zeven magere economische jaren.
Hij had niet voorzien dat het herstel zo snel zou wegebben, wegvlieten. D.w.z. eens met kRugman, maar dat gepraat over depressie maakt Grantham bang (hij is in Pimcotermen nog geen gRantham).
De kwantmodellen bij GMO zijn minder somber: met VS kwaliteitsaandelen kun je 7.3% reële opbrengst verwachten, wat niet gek is. Dat is heel wat beter dan je op Amerikaanse staatsleningen zult krijgen.
Hij noemt vastrentende waarden wanhopig onaantrekkelijk. Daarom zijn aandelen maar beperkt onderwogen (TINA eist haar tol). Aandelen zijn weer redelijk geprijsd, maar blijven buitengewoon gevaarlijk.

Grantham heeft in het verleden goede voorspellingen afgegeven voor het rendement in de daaropvolgende jaren.
Zijn voorkeuren qua hoogte van verwacht rendement zijn niet erg veranderd: 1. Amerikaanse kwaliteitsaandelen, 2. aandelen Emerging Markets, 3. Managed timber.

Wat is zijn achtergrondverhaal? De financiële sector is veel te groot geworden. Van 3% in 1965 naar 7.5% in 2007. Die 4.5% extra moet je als een soort belasting zien op de economische groei die daardoor na 1965 minder hoog was (de Kondratieffgolfaanhangers hebben hier heel andere manieren voor om de groeiterugval uit te leggen).
Net als bij hedgefunds wordt de totale opbrengst van beleggingen niet groter. Het is een zero sum game waarbij minder naar de belegger gaat en meer naar de financiële sector/ hedge funds manager.
Minsky zou op grond daarvan al voorspeld kunnen hebben dat er vele bubbels ontstonden met allerlei ellende.
Bovendien zijn er te veel boeven in de financiële sector. De prikkels en beloningen zijn nu gericht op het uitkleden van de klant, niet het zijn van een goede huisvader van de klant.
Volcker heeft gedeeltelijk zijn zin gekregen in de nieuwe financiële wetgeving en nu zal men wat minder ongebreideld de eigen zakken kunnen vullen.
negatieve reële rente en de roekeloze institutionele beleggers, vertrouwend op overliquiditeit.

Verder: pas op voor small caps. Ze hebben bij normale waardering een bèta van 1,2 met de markt maar als ze overgewaardeerd zijn gaan ze met een bèta van 2 mee bij marktcorrecties. Toch hebben die te dure small caps het beter gedaan dan large caps sinds januari. Grantham kan hier niet over uit hoe dit mogelijk is. De marktgod zal small caps zwaar gaan pijnigen.
Kwaliteitsaandelen doen het al vijf jaar slecht, terwijl de economische omstandigheden dramatisch slecht waren. Weer zo’n rare anomalie die recht gezet gaat worden volgens Grantham. Zoals hij het brengt lijkt het op de grote relatieve onderwaardering in 2000 van alles dat niet in de mode van de ICT was, met small caps en waarde voorop.
Grantham verklaart het met het beleggingsadagium van de laatste tien jaar in de VS: Let us all look like Yale, d.w.z. we moeten private equity, hedge funds, commodities, vastgoed en bij aandelen alleen buitenlandse aandelen inladen. Hij concludeert dat kwaliteitsaandelen zo’n 40% in te halen hebben op gewone aandelen.
Verder breekt Grantham een lans voor de bestrijding van Global Warming. Meer Co2 uitstoot is zeker en er is een positief verband tussen Co2 uitstoot en Global Warming. Hoe groot het effect wordt is zeer onzeker, maar de kosten die extreme uitkomsten zouden noodzaken zijn meer dan enorm. Pascal vroeg al wat zijnde kosten van een kleine kans op een oneindig grote ramp? Hij antwoordde: oneindig. Nu kun je Global Warming nog bestijden met een eenmalig verlies aan economische groei van 2 tot 4%. Dat is peanuts bij wat kan gebeuren. De gevestigde belangen bestrijden uitgaven ter voorkoming van te veel Global Warming alsof hun leven ervan afhangt en niet dat van de generatie na hun. Mancur Olsen zou zich omdraaien in zijn graf voor dit voorbeeld hoe de vested interests het verknoeien voor de rest van de wereld tot in lengten van dagen.
Hoe je beleggingstechnisch hiervan kunt profiteren ziet hij nog niet duidelijk en dat is een probleem, want het staat de oplossing in de weg.
Als belangrijk thema behandelt Grantham de huidige zeven magere jaren, met op zijn best 2% groei in plaats van de meer normale 3,5% in de VS. Het kost gewoon minstens zeven jaar voor de schulden van de consument (en overheid) voldoende genormaliseerd zijn om de uitgaven met het inkomen te kunnen laten groeien. Hoe je de ellende het beste bestrijdt wet hij ook niet: met spaarzaamheid of extra uitgaven. De verschuiving van het schuldenprobleem richting overheid was problematisch. In plaats van een aanwakkering van de economie door de asset economy zie je nu het tegenovergestelde. Europa en banken zijn nu wankel geworden. Lonen in de overheid zijn te hoog geworden en de inkomsten uit belasting op onroerend goed (30% van totaal) staan op de tocht.
Aging. Noch zo’n ramp. Medische zorg is ook onbetaalbaar en wordt nog veel onbetaalbaarder. Gezondheidszorg moet op rantsoen, daar is gen ontkomen aan: de death panels van de republikeinen komen er aan!
Wat kun je doen om de pensioenbom niet al te hard laten ontploffen? Je kunt pensioenen alleen maar betalen uit het dan geproduceerde BNP, niet uit besparingen in het verleden. Wat je wel kunt doen is de lasten minder zwaar maken, d.w.z. je infrastructuur netjes onderhouden en de overheidsschuld (en andere schulden) op orde.
D.w.z vermijd het oppotten van onbetaalde rekeningen voor achterstallig onderhoud van o.a. infrastructuur. [Dit is nog een reden om hierin te investeren, los van mijn eigen verhaal en dat van Woody Brock)]

In de plaatjes kun je de verwachte opbrengsten zien van juli 2010 en van december 2009. Aandelen zitten nu in de lift en obligaties gaan door de grond. Timber heeft hij nog niet bijgesteld aan de deflatieangsten.
De verwachtingen zijn nu in kleur, met aandelen passend in groen en blauw en obligaties in het rood.
Bij een horizon van 7 jaar zijn obligaties nu riskanter dan aandelen.

bezuinigen of stimuleren

De Financial Times is een serie begonnen of de overheden moeten bezuinigen of juist moeten stimuleren. Zoals je al kon verwachten zegt de een dat de overheid moet bezuinigen en de ander dat je door oet gaan met stimuleren.
Er wordt wel een onderscheid gemaakt tussen of je de overheidsfinanciën al uit de and hebt laten lopen of dat je neerst nog wat extra moet stimuleren voor het zo ver is. Er is wel consensus dat landen die te ver zijn gegaan moeten bezuinigen zoals Griekenland, Spanje, Portugal en Italië.
Erg goede argumenten lees ik niet in de stukjes, wel de politieke voorkeur. Men vindt het over het algemeen wel sympathieker om flink te gaan stimuleren en de uitkeringstrekkers niet af te knijpen.
Echte oplossingen worden niet aangedragen. Er wordt gevloekt op Keynesianen die het nooit zullen leren (nial Ferguson) en anderen zijn bang voor de depressie van Krugman.
Men constateert dat het probleem niet bezuinigen of stimuleren si, maar vertrouwen scheppen.


Martin Wolf signaleert dat we erg klagerig zijn geworden. De verwachtingen gaan nu weer wat achteruit, maar o wat zijn ze veel beter dan in april 2009: Men zag 1,9% groei in de wereld voor 2010. In september was dat aangetrokken tot 2,6%, in juni 2010 3,5% ( op basis van koopkracht nog meer). Zelfs voor Europa is het optimisme toegenomen (0,3% in april 2010, 1% in september en 1,1% in juni 2010).
Men denkt ook dat er veel te dramatisch bezuinigd wordt. Dat valt wel me (of tegen als je vindt dat de overheidsschuld moet verdwijnen). De OECD ziet maar een teruggang van 6,4% naar 5,8% in 2011 voor de OECD-landen. D.w.z. het gaat allemaal niet zo slecht, het gaat degoede kant in, het lijkt wel Goldilocks: er wordt van zelf niet te veel of te weinig bezuinigd. Met nog een flinke portie ruim monetair beleid en goede infrastrucuurinvesteringen komen we er wel.

Zonder eigenlijk extra moeite te doen zijn de begrotingstekorten in sommige landen al erg mooi aan het teruglopen. Italië zit al onder de 4% en ook het Duitse tekort wordt flink naar beneden bijgesteld. Met enorme moeite is zelfs Griekenland al enigszins in de goede richting te komen.

De invisible wall en andere zaken van het nieuwe normaal

........................................ Old normal .................... new normal
Sturing economie ............ invisible hand ................. invisible wall
Cyclus .................. leading indicators .................deleverage
Type herstel .................. LUV ......................... R
Groei door .......... productiviteitsstijging ..... n.v.t. (balansrecessie)
Emerging Markets ....... steeds belangrijker .... niet belangrijk genoeg
Wet van Okun ...3%-2*toename werkloosheid ....<< c. 1%-1*toename werkloosheid

In de bovenstaande opsomming heb ik wat verschillen aan proberen te geven tussen het oude en nieuwe normaal.
In het nieuwe normaal is er volgens Greenspan een invisible wall waartegen het herstel stuk loopt. De huidige tegenvallers en de lage groei in het tweede kwartaal komen door die invisible wall aldus de maestro.
De groei werd in het oude normaal veroorzaakt door productiviteitsstijging die groei van werkgelegenheid uitlokte. In het nieuwe normaal is er geen groei omdat er deleverage van schulden plaats moet en zal vinden.
Het type herstel werd in het nieuwe normaal als sterk V, doormodderen U of langzaam L omschreven. In eht nieuwe normaal als R van de bednekers Reinhardt, Rogoff en Roubini.
In het oude normaal krijg je hoge groei door nieuwe afzetmarkten, nu dus de Emerging markets en de bijbehorende stijging van de productiviteit. In het nieuwe normaal komen de Emerging markets niet of niet genoeg op om het westen overeind te houden. De wereldgroei kan weliswaar hoog zijn, maar dat telt niet in het nieuwe normaal omdat alleen de groei in het westen telt. Na enige tijd nieuw normaal stort groei Emerging Markets van zelf in.
In het oude normaal gold de wet van Okun: de groei is 3% plus twee maal de daling van de werkloosheid. In eht nieuwe normaal is degroei veel minder, ongeveer 1% plus een maal de daling van de werklooshied (die overigens de komende vijf jaar nauwelijks zal dalen)

19 juli 2010

Tina is terug zegt Pimco



El Erian zegt volgens Bill Gross dat je in het nieuwe normaal in aandelen moet beleggen. Staatsleningen gaan niets opbrengen, vooral niet omdat er veel te veel worden uitgegeven. In het nieuwe normaal zullen de opbrengsten in de westerse landen gering zijn. Vandaar dat ze Tina omarmen: there is no alternative: je moet beleggen in aandelen (en misschien schulden en grondstoffen) van diverse Emerging Maarkets.

Bill Gross staat hiermee op de vookant van het blad van Bloomberg. Dat ontlokte commentaar van Jim Bianco: het is een contraire cover. Jim stelt: hoe is het zo ver kunnen komen met Bill Gross, de koning van de obligaties?

18 juli 2010

Business Model Japanse banken


Patrick Arthus van Natixis stelt dat Europa en de VS het Japanscenario niet kunnen volgen. Het zal bij ons slechter gaan, omdat de banken niet op zo'n grote schaal zo veilig zo langdurig staatsleningen (JGB's) kunnen inkopen.
Daar zit wel iets in, maar toch zal de VS het beter doen dan Japan na 1990: de bevolking groeit, de productiviteitsstijging is beter, huizen zijn veel goedkoper versus inkomen, de winstmarges van het bedrijfsleven veel hoger, er zijn geen monumentale overinvesteringen van het bedrijfsleven weg te werken en, zoals gisteren geblogd, infrastructuurinvesteringen veel rendabeler. Alleen de startpositie van de overheidschuld was in Japan beter.

Het R herstel: 6-3 voor new normal versus old normal

Bill Gross van Pimco beschrijft de laatste tijd de triomf van het nieuwe normaal: het herstel van de Great Recession is ondermaats zoals je alleen maar uit kunt leggen met the new normal. Schuldafbouw leidt tot BNP-groei die lager is dan de inkomensgroei en schuldafbouw zie je in steeds meer sectoren (niet alleen consument en bedrijfsleven en vooral banken, maar ook bij sommige overheden).
Het is geen normaal hesrtel van een recessie maar zoals beschreven door Reinhardt & Rogoff, Roubini en eigenlijk al eerder door Steven Roach. Gross noemt het naar de eerste letter van de achternaam een R-herstel.
Patrick arthus legde uit dat een deel van het verlies in de Great Recession permanent is omdat consumptie niet harder kan groeien dan inkomen als je schulden afbouwt (plaatje in oude post).
Teun Draaisma heeft zo'n moeizaam herstel uit een financiëlecrisis ook in zijn cycli opgenomen.
Ik was even blij dat in het eerste kwartaal de consumptie in de VS harder groeide dan het inkomen (achteraf was dat niet zo: de consumptiegroei werd naar beneden bijgesteld en de inkomensgroei naar boven), maar in het tweede kwartal is het verschil weer groot. Ik heb uitgelegd dat consumptie even terug moest door het einde vande huizensubsidies en gebrek aan dumping van auto's, maar de zwakte van nu klopt volgens het nieuwe normaal en niet het oude normaal.

De groei in het tweede kwartaal in de VS lijkt te zijn afgezakt tot slechts 2 à 2,5%. Zelfs Benderly denkt nu aan 2% (maar aan 3%+ daarna, ook optimisten houden hun verhaal lang vol). Matige groei van de consumptie (2%), minder interesse voor duurzame consumptiegoederen, slechte activiteiten in de bouw (maar dit gaat groei wel helpen in het tweede half jaar) en een verbeterende maar niet erg sterke groei van software & equipment (15%? Volgens het oude normaal had dit 20-25% moeten zijn). Dit zag je overigens terug in de cijfers voor de groei van de industriële productie: op maandbasis -0,6% voor productie duurzame consumptiegoedern en +0.9% voor equipment.

Het R- herstel zou volgens de meeste strategen iets kunnen zijn als doorgaande lage groei van minder dan 1,5% die aanvoelt als een recessie, omdat dan de werkloosheid ietsje stijgt (maar duidelijk minder dan de 0,3% die alle alrmbellen doet rinkelen voor de komst van een recessie). Consumptie is relatief zwak en investeringen in software & equipment redelijk en bouw zwak, maar niet dramatisch zwak. Export groeit een beetje en de voorraden ook, maar door minstens even hard groeiende import draagt dat niet bij tot extra groei (heel anders dan in Europa, waar nu export de motor is naar o.a. Emerging Markets).

Dat is een andere terugval dan in 2002-2003, toen consumptie sterk bleef, maar investeringen zwak bleven. Business sales waren toen heel zwak en nu sterker. Dat makt een wereld van verschil voor de winstcijfers. Deze zullen nu beperkt groeien (bij 1,5% groei zal de winstgroei in 2011 wel veel lager zijn dan de analisten nu dneken). D.w.z. een R-economie is al aardig ingeprijsd door de markt. Een eventuele verder daling zou dan vooral moeten komen door overdrijving van de paniek.

Ik blijf toch wel bij een M-herstel: na de huidige vroege groeiterugval komt ergens in 2011 (tweede kwartaal? derde kwartaal?) een nieuw herstel gebaseerd op het dan wel meedoen van huizen en auto's aan het herstel bij doorgaande sterkte van investeringen en export naar Emerging Markets.

17 juli 2010

Woody Brock: We can have our cake and eating it to

Het onderstaand verhaal is vrij theoretisch en wat langer dan normaal. Het is denk ik een belangrijk verhaal en daarom de moeite waard om te lezen. Als er onduidelijkheden/ aanvullende ideeën zijn, dan zie ik dat graag in commentaren.

Het herstel van deze recessie is dramatisch slecht in o.a. de VS en Europa. Je zou 8% groei verwachten net als altijd na diepe recessies, zoals na 1982 en 1974, niet de huidige 3%.
Dat komt door de schuldafbouw van de consument en het bedrijfsleven. Dat dreigt jarenlang zo te blijven door een enorme reductie van overheidstekorten (in de VS van 10%+ naar 3%). Dat hindert de groei met ongeveer de helft van die reductie.

Hoe kom je uit deze ellende?
Je moet zorgen dat de economie veel harder groeit dan het inkomen. Door investeringen hard te laten groeien. Een mogelijkheid is de opleving van de Animal spirits, zoals na 1992 gebeurde (de versnelling in de ICT Revolutie). D.w.z. investeringen die veel harder groeien dan nationaal inkomen. Dat is op het ogenblik moeilijk. Iedereen is nu veel te conservatief en bang om op korte termijn de animal spirits voldoende wakker te maken.
Groei moet uit inkomensgroei komen maar wordt minder hoog dan deze inkomensgroei zo lang men schulden afbouwt. De economische groei wordt dus op die manier niet hoog genoeg om van de huidige hoge werkloosheid etc. te komen. Dat was de boodschap die ook Woody verkondigde in zijn epistel van januari (een voor zijn doen weinig origineel verhaal).

Hoe nu verder? Hoe komen we uit deze ellende?
Woody stelt met de nodige aplomb ("dit is mijn belangrijkste lezing ooit" etc.) dat Obama het begrotingstekort niet moet verlagen maar de investeringen in rendabele infrastructuur dramatisch moet opvoeren.
Deze investeringen moeten een redelijk rendement hebben (dus niet zo iets als een brug naar nergens (Woody gebruikt dijken naar nergens omdat Keynes dat ook deed), maar dit rendement kan lager zijn dat wat het bedrijfsleven eist (omdat de overheid de risico's beter kan poolen en profiteert van multipliereffecten). De rente op VS staatsleningen is laag genoeg.

Het moeten goede investeringen zijn in infrastructuur die via bijv. Macquarie te privatiseren zijn zodat die aan beleggers te verkopen zijn (Nederlandse pensioenfondsen staan te popelen om deze beleggingen te kopen). Dan en slechts dan kun je een torenhoog overheidstekort hebben en toch geen problemen krijgen met de financiering hiervan.
Overheidsuitgaven kunnen namelijk gebruikt worden voor bevordering consumptie, slechte infrastructuurinvesteringen, goede infrastructuurinvesteringen. Alleen het laatste type brengt de bond vigilantes niet in paniek.

Hij legt dat uit met een boek van Arrow en Kurz uit 1970. Daarin geven ze theorie wat de gewichten in de economie moeten zijn van consumptie en overheids- versus bedrijfsinvesteringen samen met overheidstekorten.

Deze truc van meer overheidsinvesteringen gaat vermoedelijk prima voor de VS, (en Emerging Markets) omdat de VS de afgelopen decennia de infrastructuur flink verwaarloosd heeft. Waar men rond 1960 nog 6% van het BNP hierin investeerde is dit sinds Reagan maar 3% (zie plaatje ons boek blz 156).
VS heeft nog enorme infrastructuurinvesteringen te doen: men heeft 0 hogesnelheidstreinen, men moet een heel gasdistributiesysteem aanleggen, interstate highways (zeer rendabel tot 800% aan toe volgens Woody als je de bijbehorende opkomst andere investeringen meeneemt zoals winkelcentra; daardoor is infrastructuurinvestering voor de VS veel rendabeler dan voor het bedrijfsleven)) etc. In de VS is infrastructuur nu uitzonderlijk rendabel.
Al die overheidsinvesteringen doen wonderen voor de multiplier: het straalt geweldig uit naar de rest van de economie (zoals Keynes al wist). Dus krijg je meer groei, hogere productiviteit, minder werkloosheid, meer wealth etc. D.w.z. you can have your cake and eating it to.

In Europa en Japan heeft men de infrastructuur minder verwaarloosd en is door de lagere bevolkingsgroei minder te winnen met meer infrastructuur. Maar ik denk dat de Groene Revolutie veel goede mogelijkheden gaat geven in Europa voor infrastructuurinvesteringen (inclusief R&D).

Ik ben blij dat Woody het met me eens is dat de groei in de wereld voor een belangrijk deel afhangt van meer infrastructuurinvesteringen om een voorspoedscenario te krijgen. We hebben dat in hoofdstuk 6 van ons boek uitgebreid beschreven. Bladzijde 156 laat zien in het plaatje dat na een lange periode van meer overheidsinvesteringen in de VS de groei fors aangejaagd wordt, d.w.z. dat de multipliereffecten nog jaren gunstig zijn.

Woody denkt dat men pas in 2014 overgaat tot meer overheidsinvesteringen. Pas dan gelooft men dat de economische groei alleen maar zo aantrekt. Dan pas geloven politici dat er een alternatief voor de muddle through economy van Obama is.

N.B. Woody heeft zijn theorie uitglegd in een lezing en niet in een nota, omdat hij op zijn vakantie in Oostenrijk is overvallen en men toen zijn polsen voldoende heeft omgedraaid/ gebroken dat hij voorlopig niet kan schrijven en tikken.

Wat betekent dit voor Nederland? De politici maken een enorme fout door zwaar in te zetten op bezuinigingen op infrastructuur om het overheidstekort terug te dringen. In Wilderstermen: ze zijn knettergek. De bouw stort nu nodeloos in, terwijl bedrijven als BAM een veelheid aan mogelijkheden zien (genoeg voor een aandelenemissie). Pensioenfondsen zouden veel meer willen beleggen in infrastructuur, en echt ook wel in Nederlandse. De tucht van de markt moet er wel over heen gaan: het moeten inderdaad investeringen zijn die rendement opleveren. Dat hoeft niet zo veel te zijn als de overheid het garandeert en als het duidelijk is dat de opbrengsten redelijk inflatievast zijn. Werkelijk, enrome infrastructuurinvesteringen hoeven geen aanslag te zijn op de overheidsfinanciën, als je ze kunt privatiseren. Het BNP stijgt hierdoor extra, waardoor schulden versus BNP snel dalen.
Is dit te mooi om waar te zijn? Ja, als Woody denkt dat men in de VS pas in 2014 deze ruc gaat toepassen dan dreigt het gezien de besluitvaardigheid van Nederlandse politici misschien tot 2024 te duren voordat wij de VS gaan navolgen. Ik denk dat men het licht eerder zal zien omdat het te duidelijk de beste oplossing is om de groei aan te wakkeren. Nederland heeft overigens niet zo veel problemen: onze werkloosheid is al vrij laag en als deze erg laag wordt, dan moeten de rendementseisen voor infrastructuurinveseringen flink omhoog (want dan zijn uitstraaleffecten naar rest economie niet langer zo gunstig). Maar dat is van later zorg.

Is het als 1998?


Het koersverloop lijkt op dat van 1998 met nu Europa in de hoofdrol als kwade genius in plaats van Azië. Zie plaatje.

De reacties op de mooie winstcijfers zijn net als in het tweede kwartaal vooralsnog teleurstellend. De cijfers zijn mooi, niet alleen tegen de consensus maar vooral ook vergeleken met vorig jaar. De omzetstijgingen zijn meestal goed, maar het is vooral de winstmarge die de cijfers superbe maken. De guidance is voorzichtig, maar toch wat optimistischer dan ik dacht.

Bij het commentaar van brokers op de winstcijfers werd al meteen duidelijk dat de lat zeer hoog gelegd werd voordat de winstcijfers de markt zouden kunnen bekoren. Bij het Zweedse bedrijf SKF zei men dat de winsten mooi waren, de voorspellingen voor de marges naar boven bijgesteld moesten worden, maar dat EBIT toch tenminste 10% beter moeten zijn dan de consensus en niet de miezerige 5% van SKF. Ook het verhaal voor de winstcijfers in detoekomst moest veel vrolijker zijn.

Bij GE zag men een winst die inderdaad 10% beter was dan consensus en sterke 20%+ omzetgroei in de goede sectoren zoals gezondheidszorg en infrastructuur. Maar bij GE Capital daalde de omzet. Dat was ook de bedoeling en is erg gunstig: men maakt voortgang met de sanering. Toch vond men dat de totale omzetgroei te laag was (terwijl deze toch twee keer goed was: je wilt toch stijging in de goede sectoren en daling in de rotte appel). Daarom moest GE toch terug. En GE is nu eenmaal het aandeel dat traditioneel het sterkste samenhangt met de S&P en de Dow Jones, het aandeel dat het beste aangeeft hoe het staat met de doorsnee Amerikaanse multinational.

Prachtige resultaten van JPMorgan, een verrassend gunstige schikking voor Goldman Sachs woog niet op tegen de wat tegenvallende resultaten van de brekebenen BankofAmerica en Citigroup. Men trok zijn neus op voor winststijging door minder voorzieningen voor slechte leningen. Toch is dat een gunstige ontwikkeling: zo blijft de uitzonderlijk hoge winstmarge door de steile yieldcurve op peil. Maar men is, vooral ook door de nieuwe wetgeving voor financials van de week, toch tot de conclusie gekomen dat de winsten voor de doorsneebank in de VS zich in 2011 en 2012 minder gunstig gaan ontwikkelen dan gedacht.

Met een tegenvaller van Google erbij werden we zo getracteerd op koersdalingen van 3% op vrijdag.
Als de reactie van de markt zo blijft, dan gaat de beurs verder omlaag, want de winsten vallen wel mee, maar niet de 10%+ die nodig is.
Er is in deze situatie weinig nodig om een nieuwe flash crash te krijgen.

Maar misschien blijft de reactie niet zo negatief. De afgelopen week kwamen er positieve verrassingen uit Griekenland. De begrotingstekorten tot op heden in 2010vielen mee, de inflatie is 5,2% (=reële ambtenarensalarissen corrigeren nu snel), toch was voor het eerst sinds 1999 er een daling van de arbeidskosten per eenheid product. De regering blijft in het zadel, omdat de oppositie nog veel meer zou verliezen als er nu verkiezingen zouden komen (=protestpartijen zouden meerderheid krijgen). China heeft aangegeven dat staatsleningen van diverse Europese landen een niet te versmaden rente hebben en heeft beloofd hun valutareserves verder te willen diversifiëren, ook naar de euro.

16 juli 2010

Gaat de rente flink stijgen?



Bovenstaande plaatjes laten zien dat de 10 jaars rente in Duitsland flink gedaald is en dat je met 10jaars futures de afgelopen drie maanden veel geld hebt verdiend.

De 10-jaars Duitse rente kan gemakkelijk tot 3-3,1% stijgen als men wat minder paniekerig doet over Spanje, Griekenland (gezien de negatieve samenhang tussen de Duitse en Spaanse rente de latste tijd kun je berekenen dat dit de Duitse rente minstens 0,5% extra omlaag heeft geduwd). Het economisch plaatje vindt men nu niet bepaald denderend, maar het is moeilijk vol te houden dat het slechter is dan bij het eind van de recessie in juni 2009. Toen was de rente 3,75%. Zo raar is het niet als die rente zou terugkeren.

Het andere plaatje laat zien wat je over een periode van drie maanden ongeveer verdiend had met futures (het plaatje geeft de performance van 10 jaar Duitse staatsleningen versus de performance van de Duitse interbancaire rente, dat is bijna de opbensgt van futures). Dat laat zien dat je de afgelopen drie maanden uitzonderlijk veel verdiend hebt met futures. Een reactie van dit momentum naar 0 zou heel gewoon zijn (rente 3%), maar doorschieten naar -5% kan ook gebeuren.