Er zijn nogal wat sentimentsindicatoren die aangeven dat er veel optimisme heerst onder beleggers. Zelden heb ik zo veel waarschuwingen hiervoor gezien als nu. Aandelenadviseurs en (kleine) beleggers geven aan ongebruikelijk bullish te zijn. Ook andere sentimentsindicatoren staan op rood.
Toch hoeft de beurs dan niet onmiddellijk een flinke correctie te krijgen.
De laatste tijd is het economisch nieuws heel erg goed geweest in de VS en Duitsland en in mindere mate ook Japan. De westerse centrale banken zijn ongekend royaal, wat leidt tot geloof in hun putoptie (Bernanke en de Bank of Japan kopen net zo lang alles op tot de beurskoersen hoger staan).
Er is nog even rust in de eurocrisis, pas in maart hebben de PIGS veel geld nodig en de politiek heeft eigenlijk al aangegeven dat er een oplossing komt voor na 2013 (al dan niet met flinke kleerscheuren bij sommige landen).
Het koersverloop van aandelenbeurzen is heel rustig en degelijk, er worden flink wat niveaus gecreëerd waarop de koersen kunnen steunen. Dat houdt dalingen ook wat tegen.
In zo'n klimaat is het geen wonder dat men optimistischer is geworden.Voor de AEX geldt dat in bijzondere mate in december. Om op basis van sentimentsindicatoren pessimistisch te worden moeten ze dus veel meer optimisme aangeven dan normaal, wil het misgaan.
Al dat positieve sentiment is bovendien verdacht: het klopt niet met wat je om je heen hoort, wat de al jaren zeer negatieve beren vertellen. De beren hebben nog niets van hun pessimisme verloren, op enkele uitzonderingen na.
Dus ja, er is meer kans op een aandelencorrectie gekomen, maar die correctie kan ook nog een hele tijd wegblijven.
Er zijn mij geen goede trading rules bekend die gebacktest tot goede outperformance van de beurzen hebben geleid over de nodige jaren. Niet alleen ik ken die gouden regels niet, maar op enkele hedge funds misschien na niemand. Een aardige post hierover is van het blog A dash of Insight (http://oldprof.typepad.com/a_dash_of_insight/2010/12/weighing-the-week-ahead-interpreting-sentiment-indicators.html).
Wat je wel kunt stellen is dat bij bepaalde sentiments- en koerspatronen het risico toeneemt op een correctie (bijvoorbeeld doorbraak 40weeks gemiddelde), maar hierop alleen handelen en succes hebben, dat is eigenlijk puur geluk. Die sentimentsindicatoren moeten onderbouwd worden door fundamentals.
Ik heb met de nodige data mining getracht mooie voorspelmodellen voor beurzen te maken op basis van sentimentsindicatoren en koerspatronen. Op het moment dat je er fundamentele indicatoren aan ging toevoegen, namen dat soort variabelen de gevonden data mining voorspelkracht zeer vaak over (N.B. er zijn wel over het verleden winnende mooie momentummodellen te maken). De sentimentsindicatoren lopen vaak in de pas met wat de fundamentals ook al zeggen. In de kredietcrisis had het sentiment gelijk: er waren veel mensen terecht negatief op basis van de slechte fundamentele ontwikkelingen. Dus pas op met handelen op basis van sentimentsindicatoren, die moeten totaal niet ondersteund worden door de fundamentals wil je goed contrair kunnen gaan. Handelen op sentimentsindicatoren zal in de praktijk vaak goed gaan, maar het is moeilijk aan te tonen dat je duidelijk meer dan 50% goed zit.
Achtergrond bij Beleggen op de golven Waar zijn we op de golven? Waarom gaan de aandelenkoersen al lang zo veel omhoog? N.B. dit blog is à titre personnel en hoeft de visie van BMO Global asset Management niet weer te geven
29 december 2010
28 december 2010
Gaan financials het goed doen in 2011?

Niemand durft nog vol vertrouwen iets positiefs over financials te schrijven. De banken vertegenwoordigen een stel boeven die op kosten van de belastingebetaler steeds grotere bonussen krijgen, ondanks dat hun banken niet solvabel genoeg zijn volgens Basel III, aldus de consensus.
Iets positiefs over financials zeggen maakt een storm van commentaar los. In Nederlandse blogs wordt een en ander meer gekuist dan op het blog Business Insider. Daar meldt Jim Boswell (http://www.businessinsider.com/the-bank-bill-has-been-delivered-and-paid-2010-12) dat het ergste voorbij is met de banken en dat ze de rekening van de kredietcrisis betaald hebben. De steile rentecurve heeft de baten met $ 214 miljard vermeerderd, ze betaalden $ 191 miljard minder dividend uit en betaalden $ 137 miljard minder belasting en vulden zo het gat van $550 miljard dat de kredietcrisis geslagen had. Men had $380 miljard voorzieningen getroffen en heeft nu nog $ 170 miljard voor komende echte verliezen klaar staan aldus Boswell. Ondertussen nemen faillissementen en verliezen in rap tempo af, dus die voorzieningen lijken voldoende. Er staat nog een heleboel te hoog op de balans gewaardeerd als men echt market-to-market zou moeten waarderen, maar het begint er steeds meer op te lijken dat dat een te lage waardering is. Er blijft veel meer waarde over van de slechte leningen/ moeilijke constructies dan een jaar terug werd gevreesd. De huidige boekwaarde zit daarom volgens hem dicht bij de echte waarde en niet de angstwaarderingen van market-to-market.
Het verbazende van een en ander is dat men dit soort verhalen niet meer wil uitzoeken, maar men wil ze blindelings zonder op de cijfers in te gaan als een sprookje beschouwen. Meedogenloos wordt Boswell afgebrand.
Alle contrairians moeten hiervan wakker worden: als iedereen er zo over denkt, dan wordt te veel van het nieuws over banken dat niet rampzalig is weggemoffeld. Behavioral Finance aanhangers wachten nu op wat meer duidelijkheid dat financials gaan outperformen, dan krijg je een sector die het op lange termijn slecht heeft gedaan, waar niemand meer in gelooft en die het op korte termijn goed doet. Dat is meestal een recept voor outperformance.
Zonder risico is een en ander beslist niet, het is volkomen onduidelijk wat financials nu waard zijn, omdat er zo veel onenigheid is over de werkelijke waarde van hun bezittingen. Ik weet dat uiteraard ook niet. Dus er zullen weer nieuwe rotte appels te voorschijn komen en ook het versterken van het vermogen in het kader van Basel III is ongunstig voor banken. Maar het lijkt erop dat men te somber voor banken is, nu ze door steile rentecurves, enorme winstmarges, voorzichtig verstrekkingsbeleid en verbeterende ondernemingsbalansen, meer dure dienstverlening bij overnames wel eens meer geld zouden kunnen gaan verdienen dan de consensus denkt.
Ik denk dat een verrassing voor 2011 gaat worden dat financials het beter gaan doen dan de totale marktindex.
Duitsland locomotief van Europa




Duitsland blijft economisch in gunstige zin verbazen. Hierboven enkele plaatjes van Credit Suisse. Het consumentenvertrouwen vliegt omhoog, tegen de trend van de rest van Europa in, waar men Griekenland/Ierland/Portugal/Spanje belangrijker vindt. Zelfs in Nederland blijven we maar van crisis praten, terwijl we in plaats daarvan beter eens wat meer moeite kunnen doen de export naar Duitsland uit te breiden.
Het gaat goed met de werkloosheid, de groei van de werkgelegenheid is sterk en dat terwijl de stijging van de werkloosheid in de kredietcrisis is tegengehouden met kunstmatige hulp vanuit op grote schaal korter werken. Men werkt al lang weer voltijds. De exportmachine van Duitsland draait weer prima, de werkgelegenheidsgroei is meer dan prima en dan ook nog in goed (belasting) betalende banen. De inkomensverwachtingen en de inkomens schieten daarom omhoog. De besparingen dalen van het te hoge niveau en zorgen ineens voor een sterke groei van de consumptie. Volgend jaar zal de reële loonstijging prima zijn en de consumptie sterk blijven nu er een duidelijke trend naar minder te veel sparen is ingezet in Duitsland.
27 december 2010
zonnevlekken schaars: koude winter/elfstedentocht?

De Nasa (http://solarscience.msfc.nasa.gov/SunspotCycle.shtml) voorspelt dat het aantal zonnevlekken de komende jaren wat minder dan gemiddeld zal zijn. Dat betekent koudere winters, meer kans op een elfstednetocht. Alle elfstedentochten zijn gereden in jaren dat er minder dan 50 zonnevlekken te zien waren.
Sommige mensen zijn bang dat we de komende jaren met een Maunder minimum van zonnevlekken te maken krijgen, net als tijdens de kleine ijstid van 1645 tot 1715. Als dat beeurt, dan krijgen we nog heel wat elfstedentochten in de komende decennia.
Het zou ook kunnen dat al die overmatige uitstoot van kooldioxide leidt tot volatielere winters: meer warme en meer koude winters.
Diverse weerkundigen zien invloed van zonnevlekken op het klimaat, maar niet meer dan gemiddeld ongeveer een halve graad.
Oude post over zonnevlekken en klimaat/cycli: http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/01/zonnevlekken-veroorzaken-strenge-winter.html
beren in de aanval, FED pareert


Het aantal bulls is de laatste weken omhoog geschoten. In de regel gaat dan de beurs corrieren.men klaagt al dat er geen wall of worry meer is die beklommen moet worden omdat de volatiteit (gemeten via VIX) buitengewoon lasg is. Zeer vaak staat dit borg voor een correctie op de beurzen.
Gebeurt dat nu weer, bij voorkeer zoals wel vaker, na driekoningen? Dat zou kunnen. Ik zou graag nog bevestiging zien van het aantal ondernemingen dat onder het 50daags gemiddelde noteert (dat moet onder 80% duiken).
De FED werkt echter tegen. De FED begint steeds openlijker te verkondigen dat men een aandelenbubbel wil hebben (in navolging van Greenspan die zei dat hogere aandelenkoersen de economie meer hielpen dan wat monetaire verruiming). Al die monetaire verruiming forceert lagere volatiliteit. Die volatiliteit kan dus nog wel even laag blijven.
Het economisch nieuws werkt ook nog tegen. Het plaatje van de dag was dat uit de Wall Street Journal dat er zo veel nieuwe vacatures aan het ontstaan zijn. Dat helpt de beurs ook verder, want de beurs reageert sinds de kredietcrisis toch vooral op banennieuws, de trend van intial claims (en de ISM) bepaalt de S&P500..
Zitten we in de voorspoedfase of de winter van de Kondratieffgolf?
Indeling van de Kondratieffgolven naar fase is sinds Keynes vaak controversieel geworden. Er zijn geen handige criteria waarmee je klip en klaar kunt bewijzen in welke fase je zit.
Kondratieff gebruikte inflatie, maar omdat Keynes voor permanente inflatie zorgde, ook in slechte tijden, ging dat sinds Keynes fout.
Rostow zocht het in het relatief duur worden van grondstoffen in goede tijden en goedkoop worden in slechte tijden. Dat ging fout in de gouden jaren na de Tweede Wereldoorlog toen grondstoffen relatie goedkoper werden tot aan de eerste oliecrisis, waarna grondstoffen duur werden terwijl de groei verslechterde.
Economische groei is ook geen goede graadmeter. Dan vind je dat de Tweede Wereldoorlog met zijn enorme oorlogproductie de beste groei aller tijden produceerde: dat was toch echt geen voorspoedperiode. De werkoosheid was negatief in de VS (ook mensen werkten die eigenlijk niet wilden of nauwelijks konden werken).
Kortom, het is een hele toer om met cijfers van iets de Kondratieffgolf te laten zien.
Volgens ons kun je dit verreweg het beste met de reële koersen van de S&P500. Dat levert de kaart die boven aan dit blog staat. Hier krijg je door de bril van het bedrijfsleven wat de goede en slechte tijden zijn.
Dat komt niet helemaal overeen met wat goede tijden voor werkende mensen zijn. Van Duijn komt daarom tot een iets andere indeling van wat goede en slechte tijden zijn. De goede tijden zijn de tijden waar de economische groei boven gemiddeld is en de slechte die beneden gemiddeld zijn. Op onze kaart betekent dit dat het herstelscenario en grote delen van het chaotisch transformatiescenario goede tijden voor het bedrijfsleven/ beurs zijn, maar niet voor de werknemer. Het omgekeerde gebeurt in het recessiescenario waar de tijden voor de werknemer goed zijn, maar het bedrijfsleven terug moet qua winstmarge (loonstijging hoger dan productiviteitsstijging).
De meeste onderzoekers van de Kondratieffgolf vinden dat we in de winterfase van de kondratieffgolf zitten. Vooral degenen die Kondratieffgolven verklaren via schuldcrisissen, zoals bijvoorbeeld de marxisten doen, komen steevast tot de conclusie dat we sinds 2000 in de Kondratieffwinter zitten: er zijn enorme schuldproblemen in het Westen en die zijn de komende vijf jaar niet opgelost, dat kost eerder tien jaar van barre, winterse tijden.
Wij en van Duijn bijvoorbeeld vinden dat we in goede tijden leven, de groei in de wereld is heel ver boven gemiddeld, de winstmarges zijn hoog en stijgend.
Wij vinden inclusief van Duijn dat je wereldwijd naar de groei moet kijken en niet alleen naar die van de VS en Griekenland. Dan zie je dat enorme groei in de grote opkomende landen gepaard gaat met redelijk tot goede groei in de VS en enige groei in Europa, met een ruwe verstoring door de kredietcrisis. De economische groei in de wereld is slechts weinig jaren boven vier procent geweest. Dat gebeurde in het vorig voorspoedscenario van 1949-1965 in de nodige jaren en daarna kwamen er pas vanaf 2003 veel jaren met een groei boven 4%: 2004/7, 2010 en naar verwacht volgens IMF ook 2011/2014 (het IMF is niet onder de indruk van de eurocrisis). In 2010 was de groei bijna 5%.
Dus als je door de bril van de doorsnee wereldburger kijkt, zitten we in een periode van ongekend hoge economische groei. Als je echter in de eurperiferie woont, dan denk je hier uiteraard anders over. Ook werknemers hebben het nog niet goed (maar individuen wel). In de VS en de kernlanden van Europa is men nu nog somber, maar dat zal snel veranderen als het IMF en wij gelijk krijgen dat de economische groei hoog blijft. Als je naar criteria als economische groei wereldwijd en stijging van de beurzen door hoge winstmarges kijkt, zit de wereld vrijwel zonder twijfel in een voorspoedscenario.
Ook begin jaren vijftig in de vorige eeuw, het vorige tot dan toe prachtigste voorspoedscenario van de Kondratieffgolven, was men heel somber: het herstel van de oorlogsschade was achter de rug en dus zou de groei in de wereld flink terugzakken en zouden we een nieuwe depressie à la de jaren dertig krijgen. Overheden hadden veel te veel schuld (de VS heel wat meer dan nu). De Sovjet Unie had de kernbom ontwikkeld en overal werden schuilplaatsen gebouwd want de Russen zouden toch zeker met die dingen gaan gooien en dan kreeg je iets dat erger was dan een depressie.
De koploper van de eerste Kondratieffgolven, het VK, raakte achterop, maar dat werd onbelangrijk gevonden omdat de VS en het Europese continent veel belangrijker werden geacht. Over enkele decennia kan men zich vermoedelijk niet voorstellen waarom we de groei van de dan belangrijkste landen in de wereld China en India, de nieuwe koplopers van de Kondratieffgolf (in plaats van het VK, de VS en Japan in vorige golven), als zo onbelangrijk vonden vergeleken met de VS en delen van Europa.
Kondratieff gebruikte inflatie, maar omdat Keynes voor permanente inflatie zorgde, ook in slechte tijden, ging dat sinds Keynes fout.
Rostow zocht het in het relatief duur worden van grondstoffen in goede tijden en goedkoop worden in slechte tijden. Dat ging fout in de gouden jaren na de Tweede Wereldoorlog toen grondstoffen relatie goedkoper werden tot aan de eerste oliecrisis, waarna grondstoffen duur werden terwijl de groei verslechterde.
Economische groei is ook geen goede graadmeter. Dan vind je dat de Tweede Wereldoorlog met zijn enorme oorlogproductie de beste groei aller tijden produceerde: dat was toch echt geen voorspoedperiode. De werkoosheid was negatief in de VS (ook mensen werkten die eigenlijk niet wilden of nauwelijks konden werken).
Kortom, het is een hele toer om met cijfers van iets de Kondratieffgolf te laten zien.
Volgens ons kun je dit verreweg het beste met de reële koersen van de S&P500. Dat levert de kaart die boven aan dit blog staat. Hier krijg je door de bril van het bedrijfsleven wat de goede en slechte tijden zijn.
Dat komt niet helemaal overeen met wat goede tijden voor werkende mensen zijn. Van Duijn komt daarom tot een iets andere indeling van wat goede en slechte tijden zijn. De goede tijden zijn de tijden waar de economische groei boven gemiddeld is en de slechte die beneden gemiddeld zijn. Op onze kaart betekent dit dat het herstelscenario en grote delen van het chaotisch transformatiescenario goede tijden voor het bedrijfsleven/ beurs zijn, maar niet voor de werknemer. Het omgekeerde gebeurt in het recessiescenario waar de tijden voor de werknemer goed zijn, maar het bedrijfsleven terug moet qua winstmarge (loonstijging hoger dan productiviteitsstijging).
De meeste onderzoekers van de Kondratieffgolf vinden dat we in de winterfase van de kondratieffgolf zitten. Vooral degenen die Kondratieffgolven verklaren via schuldcrisissen, zoals bijvoorbeeld de marxisten doen, komen steevast tot de conclusie dat we sinds 2000 in de Kondratieffwinter zitten: er zijn enorme schuldproblemen in het Westen en die zijn de komende vijf jaar niet opgelost, dat kost eerder tien jaar van barre, winterse tijden.
Wij en van Duijn bijvoorbeeld vinden dat we in goede tijden leven, de groei in de wereld is heel ver boven gemiddeld, de winstmarges zijn hoog en stijgend.
Wij vinden inclusief van Duijn dat je wereldwijd naar de groei moet kijken en niet alleen naar die van de VS en Griekenland. Dan zie je dat enorme groei in de grote opkomende landen gepaard gaat met redelijk tot goede groei in de VS en enige groei in Europa, met een ruwe verstoring door de kredietcrisis. De economische groei in de wereld is slechts weinig jaren boven vier procent geweest. Dat gebeurde in het vorig voorspoedscenario van 1949-1965 in de nodige jaren en daarna kwamen er pas vanaf 2003 veel jaren met een groei boven 4%: 2004/7, 2010 en naar verwacht volgens IMF ook 2011/2014 (het IMF is niet onder de indruk van de eurocrisis). In 2010 was de groei bijna 5%.
Dus als je door de bril van de doorsnee wereldburger kijkt, zitten we in een periode van ongekend hoge economische groei. Als je echter in de eurperiferie woont, dan denk je hier uiteraard anders over. Ook werknemers hebben het nog niet goed (maar individuen wel). In de VS en de kernlanden van Europa is men nu nog somber, maar dat zal snel veranderen als het IMF en wij gelijk krijgen dat de economische groei hoog blijft. Als je naar criteria als economische groei wereldwijd en stijging van de beurzen door hoge winstmarges kijkt, zit de wereld vrijwel zonder twijfel in een voorspoedscenario.
Ook begin jaren vijftig in de vorige eeuw, het vorige tot dan toe prachtigste voorspoedscenario van de Kondratieffgolven, was men heel somber: het herstel van de oorlogsschade was achter de rug en dus zou de groei in de wereld flink terugzakken en zouden we een nieuwe depressie à la de jaren dertig krijgen. Overheden hadden veel te veel schuld (de VS heel wat meer dan nu). De Sovjet Unie had de kernbom ontwikkeld en overal werden schuilplaatsen gebouwd want de Russen zouden toch zeker met die dingen gaan gooien en dan kreeg je iets dat erger was dan een depressie.
De koploper van de eerste Kondratieffgolven, het VK, raakte achterop, maar dat werd onbelangrijk gevonden omdat de VS en het Europese continent veel belangrijker werden geacht. Over enkele decennia kan men zich vermoedelijk niet voorstellen waarom we de groei van de dan belangrijkste landen in de wereld China en India, de nieuwe koplopers van de Kondratieffgolf (in plaats van het VK, de VS en Japan in vorige golven), als zo onbelangrijk vonden vergeleken met de VS en delen van Europa.
26 december 2010
Winstherstel zet door wereldwijd

Het plaatje van ASR laat zien dat analisten de laatste tijd enorm veel optimistischer zijn geworden. De plotselinge val van de groei in de VS in het tweede kwartaal heeft de analisten eerst veel te somber gemaakt, nu zijn ze wel erg optimistisch hun visie naar boven aan het bijstellen. Analisten zijn meestal te optimistisch, negatieve bijstellingen zijn de regel. Na een recessie is men te pessimistisch en dan krijgt men een korte tijd erg positieve bijstellingen. Deze tweede golf van bijstellingen is daarom beter dan wat normaal gebeurt. Laat ons hopen dat men het bij het goede eind heeft en de winsten gaan meevallen in 2011. Belangrijk hiervoor is dat de economische groei in de VS in 2011 hoger is dan in 2010, anders zijn de huidige winstverwachtingen voor 2011 te hoog.
25 december 2010
Vanaf 46 word je gelukkiger




The Economist, kerstnummer: The U-bend of Life; The joy of growing old (or why life begins at 46)
Traditioneel geeft men de levenscyclus aan met de levenstrap, waar je het hoogtepunt bereikt voordat de ouderdom en daarmee het verval intreedt.
The economist heeft een uitgebreid verhaal dat mensen van hun kindertijd af steeds ongelukkiger worden, waarbij het dieptepunt pas bij de midlife crisis wordt bereikt. Daarna worden de mensen steeds gelukkiger, tot ten minste zeventig.
De stress neemt af, men hoeft zich minder in de schulden te steken, de kinderen worden minder veeleisend/vervelend en men wordt rijker. Men hoeft niet zo hoog nodig allerlei onmogelijke doelen te bereiken en heeft daar steeds meer vrede mee. Men bereikt steeds gemakkelijker wel haalbare doelen.
Men heeft onderzoek gedaan naar hoe gelukkig mensen zijn per leeftijd en men kwam zo op de middelste grafiek. Vier factoren waren van belang:
de sexe (vrouwen zijn gemiddeld gelukkiger dan mannen, ondanks dat vrouwen vaker een depressie hebben),
persoonlijkheid (ben je introvert of extrovert (mensen die graag werken in teams en graag op stap gaan, (extrovert maakt gelukkiger), vooral neurotici zijn ongelukkig),
externe omstandigheden (ben je werkloos (telt het zwaarste in ongelukkigheid) of getrouwd (dat helpt geluk) en in mindere mate ben je rijk etc)
leeftijd (ben je duidelijk ouder of jonger dan 46).
The economist laat in een ander artikel zien dat geluk redelijk afhangt van inkomen. Dat verklaart lang niet alles, maar is wel significant. Er zijn uitzonderingen genoeg: in Hong Kong is men veel minder gelukkig dan in Denemarken zo vindt men en in Bulgarije is men buitengewoon ongelukkig vergeleken met hun niet al te grote armoede.
De mensen die reageerden op de artikelen putten er meestal moed uit, maar sommigen van bijvoorbeeld 23 waren geschokt dat terwijl ze nu al niet zo gelukkig waren nog eens 23 jaar moesten wachten voor het beter zou gaan. Er waren vooral ook heel wat reacties van mensen die bevestigden dat ze op hun 60ste of 70ste inderdaad duidelijk gelukkiger waren dan op hun 46ste.
Ook het voorbeeld van Woody Allen werd erbij gehaald die al zijn rijkdom en roem zou willen opgeven om weer 35 te kunnen zijn. Dat lijkt me qua geluk niet zo'n best idee voor Woody Allen: ook op zijn 35ste was hij oerlelijk en zou hij weinig vrouwelijk schoon aan de haak kunnen slaan zonder zijn roem, terwijl hij dat op hogere leeftijd wel heel gemakkelijk kon ondanks zijn lelijkheid. Maar Woody Allen is dan ook een uitzonderlijk moeilijk mens, daar moet hij het zelfs van hebben.
Een en ander wijst er wel op dat de Phillipscurve, waar het ongeluk van werkloosheid wordt afgeruild voor de ellende van hogere inflatie vervangen moet worden door een andere vergelijking: hoger inkomen wordt afgeruild tegen meer stress. Dat idee hadden we (ter Veer en ik) overigens al geopperd in de uitgebreide versies van ons boek (wat gepubliceerd is, is nog niet de helft van wat we bij elkaar geschreven en gedacht hebben). Ik denk niet dat de Vermeulen/Ter Veercurve populair wordt, maar het legt wel uit hoe je in westerse landen meer moet verdienen: met veel stress: je moet hard werken (zie ook de post van de bla bla woorden van linked in een paar dagen geleden), zoals het protestantisme al aangeeft. Maar gelukkig word je pas als je dat zonder stress kunt.
24 december 2010
Bernanke voor schut gezet
http://www.youtube.com/watch?v=5be_apZRK_Y In de Daily show van de komiek Jon Stewart werd Bernanke betrapt op inconsistenties. Dik een jaar geleden zei hij nog bij QE1 dat het de bedoeling van QE1 was dat er geld gecreëerd werd, vorige week beweerde Bernanke ineens dat QE2 geen geld bijdrukken was. Hier gehakt van maken, dat kun je over laten aan Jon Stewart (zie filmpje). Naar verluid was Bernanke "not amused" van dit filmpje. De communicatie van de FED is nog steeds niet een succes. Het verschil in verhaal van Bernanke is wel enigszins begrijpelijk: dik een jaar geleden ging hij er nog klakkeloos van uit dat banken hun nieuwe vrije reserves in nieuwe kredieten zouden omzetten, maar nu is hij daar niet zo van overtuigd, omdat dit het afgelopen jaar niet gebeurde (maar komend jaar gaat het juistwel enigszins gebeuren).
Vijf fundamentele redenen voor hogere aandelenkoersen in 2011

1. De werkloosheid is hoog en dalend
Als de werkloosheid hoog is, dan gaan de aandelenkoersen in het jaar daarop gewoonlijk flink omhoog, zie bijvoorbeeld het plaatje van BCA.
Als de werkloosheid hoog is, dan is de bezettingsgraad meestal te laag. Dat betekent stijgende winstmarges. de top in de winstmarges wordt bijna altijd pas gezet als de bezettingsgraad boven normaal komt. Zo ver si het nog lang niet.
Vooral als de werkloosheid hoog is en de inflatie laag, dan zijn de daaropvolgende opbrengsten van aandelen hoog.
2. De groei van opkomende landen blijft hoog (6,5%+)
Daardoor is er extra grote vraag naar kapitaalgoederen, die relatief vaak door het westen geleverd worden (overigens trekken de investeringen in het Westen ook goed aan, de hoofdreden waarom de groei in Duitsland en Japan hoog was in 2010).
De groei van de wereldhandel blijft hierdoor op peil. dat is guunstig voor de winsten. Die kunnen daardoor harder stijgen dan de lage groei in het Westen (winstgroei is hoger dan nominaal BNP wanneer export en investeringen harder groeien dan BNP).
3. De Sovereign Wealth Funds kopen meer hard assets, waaronder aandelen.
De grote SWF spaarpotten van Singapore, China, Noorwegen, de OPEC etc groeien erg hard en zorgen voor het grootste deel van het nieuw te beleggen geld in de wereld. tot vor kort waren deze fondsen steeds meer verzot op Amerikaanse staatsleningen, maar sinds ongeveer Jackson Hole eind augustus is de liefde voor Amerikaanse staatsleningen over. Vooral China bredit nu hoofdzakelijk uit in hard assets. Af en toe worden er strategisch ook leningen van PIGS gekocht om bij Europa in een goed blaadje te komen staan en om te zorgen dat de euro niet te zwak wordt (slecht voor hun export). China wil nu grondstoffen en bedrijven (denk bijvoorbeeld aan Draka). Zie o.a. post http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/11/barrons-ziet-china-staatsleningen-vs.html
4. De geldstromen in de VS gaan richting aandelen.
In de VS is de particulier uit obligaties aanhet draaien en dit gaat via een tussenstap in deposito's voor een belangrijk deel naar aandelen.
Bedrijven kopen uit hun excessieve cash nu eigen aandelen en hele andere bedrijven op. Ik heb hier in het verleden posten aan gewijd ( vooral http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/11/deutsche-bank-ziet-s-op-1550.html maar ook http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/10/particulier-koopt-geen-aandelen-maar-is.html en ook http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/12/beurs-omhoog-versus-omlaag-4-1.html)
5. De kredietgroei voor bedrijven is weer op gang gekomen.
Er worden weer even veel bedrijfsobligaties uitgegeven als voor de kredietcrisis. Het bedrijfsleven kan weer lenen en gaat dat ook doen. Er is te lang te weinig geïnvesteerd om oud kapitaal te vervangen. In de VS komt er een ruime belastingaftrek voor nieuwe investeringen in 2011. De beurs beloont investeren weer (dat gebeurt vaak niet). Zie ook de post http://beleggenopdegolven.blogspot.com/2010/12/kredietcrisis-ebt-heel-langzaam-weg.html
De overdreven angst voor nieuwe crisissen: we zitten in een voorspoedscenario
In het Westen en in mindere mate ook de opkomende landen hebben we de afgelopen tien jaar twee flinke crisissen gezien: de sluipkrach van 2000-2003 na de techbubbel en inclusief boekhoudschandalen, een flinke terugval van de investeringen (Juglar) en de Irakoorlog) en de Kredietcrisis, de Great Recession, van 2007-2009 door de huizen- en securitieringsbubbel met een enorme val van de kredietverstrekking, verliezen op onduidelijke financiële constructies, een enorme val van de investeringen en wereldhandel.
Daarom denken we eind 2010 dat grote crisissen heel normaal zijn en om de paar jaar moeten optreden. Daarom wil men ook zo graag geloven in theorieën als het Nieuwe Normaal. Men is verbaasd (dat zijn de nette mensen onder ons, de anderen komen met wat meer denigrerende kwalificaties) als ik zeg dat we niet in de winter van de lange golf, de Kondratieffgolf, zitten, maar de voorspoedfase zitten. Met enige moeite kan men accepteren dat het goed gaat in veel opkomende landen, maar er is totaal ongeloof dat dit zoden aan de dijk zet. Daar woont wel 84% van de mensheid, maar dat zijn allemaal mensen die je nauwelijks mee moet tellen als het gaat om welvaartsgroei zo vindt men. Men gelooft gewoon niet dat het BNP van het Westen (Amerika, rijk Europa, Japan) in 2011 kleiner is dan dat van de rest van de wereld.
Nog minder gelooft men in hoge groei in de VS. Die rare Amerikanen willen gewoon in een eigen huis wonen en auto blijven rijden, net als in de tijden van het Oude Normaal. De productiviteitstijging is bijzonder hoog in de VS, vooral de efficiëntie (multifactorproductiviteit) gaat hard omhoog. Er zijn ongekend veel nieuwe ontdekkingen geedaan, er komt een lawine van winstgevende (Apple!) innovaties op ons af. De werkloosheid is nu torenhoog en gaat de komende jaren flink dalen. Dat betekent hoge groei, boven potentie (elk procent dat de werkloosheid daalt levert in de VS een extra groei op van 2% volgens de wet van Okun).
Dalende werkloosheid, herstel van de huizenmarkt en autoverkopen zijn voorspellingen die de komende jaren vrijwel zeker (80%+ kans) uitkomen. Mooie productiviteitsstijging is minder zeker, maar ik schat de kans hierop toch ook behoorlijk: minstens 65% (maar anderen achten deze kans veelal lager).
En Europa? Dat hobbelt in een zwakker tempo achter de rest van de wereld aan, met uitzondering van Duitsland (en satellieten) dat behoorlijk kan groeien.
In die voorspoedtijd horen helemaal niet uitzonderlijk veel crisissen en recessies. Er zijn atijd wel wat crisissen en rampen, maar bijna overal ter wereld tegelijkertijd komt niet zo vaak voor, zo'n kredietcrisis/ Great Recession is gelukkig behoorlijk zeldzaam.
De laatste decennia zijn recessies veel mindder talrijk geworden dan voor 1960. Daar zijn allerlei redenen voor, die niet weggevaagd zijn door de kredietcrisis. Ik noem er enkele: de grote omvang van de dienstensector die veel minder cyclisch is dan industrie en landbouw, de tweeverdieners (werkloosheid van een verdiener raakt dan minder hard dan bij eenverdienersgezinnen), het meer stimulerende monetaire en fiscale beleid sinds Keynes.
Een van de stokpaardjes van Woody Brock is dat beurzen (toekomstverwachtingen) heel erg met elkaar gecorreleerd zijn, maar economische groei tussen landen bijna helemaal niet. Groeiterugval of extra groei ontstaat gewoonlijk door landspecifieke oorzaken (opgang door de Duitse eenwording, de omslag in China door het einde van de culturele revolutie, Reaganomics in de VS of neergang door misoogsten in opkomende landen, een huizenbubbel, een revolutie, neergang van Japan na 1990 die niet besmettelijk was voor Azië/rest wereld).
De normale situatie is dat er maar om de circa zeven tot twaalf jaar (de duur van de cyclus van vaste investeringen, de Juglar) een echte recessie hoort op te treden in vrij veel landen tegelijk en dat in de tussenliggende jaren maar een beperkt aantal landen in de knoei zit. In 2010 hadden maar weinig landen negatieve groei: o.a. Griekenland, Roemenië, Madagascar en Venezuela. De redenen daarvoor waren landspecifiek. Het was niet erg genoeg om de wereldgroei materieel te drukken: wereldwijd was die ondanks de neergang van Griekenland en Madagascar bijna 5%, een van de hoogste cijfers uit de wereldgeschiedenis, niet bepaald zo'n crisiscijfertje.
Als je potentiële groei hoog is, dan moet de neergang flink zijn wil je in een recessie komen. Daarom zijn op het ogenblik de opkomende landen met gemiddeld hun 6,5% potentiële groei (volgens van Ark van IMF) vaak (niet allemaal zie Madagascar en Venezuela etc) veel crisisbestendiger dan westerse landen met hun potentiële groei van ruim 2%.
Kortom, de economische groei gaat positief verbazen in de komende jaren, en de aandelenbeurzen nog meer, zoals we al in ons boek stelden.
Daarom denken we eind 2010 dat grote crisissen heel normaal zijn en om de paar jaar moeten optreden. Daarom wil men ook zo graag geloven in theorieën als het Nieuwe Normaal. Men is verbaasd (dat zijn de nette mensen onder ons, de anderen komen met wat meer denigrerende kwalificaties) als ik zeg dat we niet in de winter van de lange golf, de Kondratieffgolf, zitten, maar de voorspoedfase zitten. Met enige moeite kan men accepteren dat het goed gaat in veel opkomende landen, maar er is totaal ongeloof dat dit zoden aan de dijk zet. Daar woont wel 84% van de mensheid, maar dat zijn allemaal mensen die je nauwelijks mee moet tellen als het gaat om welvaartsgroei zo vindt men. Men gelooft gewoon niet dat het BNP van het Westen (Amerika, rijk Europa, Japan) in 2011 kleiner is dan dat van de rest van de wereld.
Nog minder gelooft men in hoge groei in de VS. Die rare Amerikanen willen gewoon in een eigen huis wonen en auto blijven rijden, net als in de tijden van het Oude Normaal. De productiviteitstijging is bijzonder hoog in de VS, vooral de efficiëntie (multifactorproductiviteit) gaat hard omhoog. Er zijn ongekend veel nieuwe ontdekkingen geedaan, er komt een lawine van winstgevende (Apple!) innovaties op ons af. De werkloosheid is nu torenhoog en gaat de komende jaren flink dalen. Dat betekent hoge groei, boven potentie (elk procent dat de werkloosheid daalt levert in de VS een extra groei op van 2% volgens de wet van Okun).
Dalende werkloosheid, herstel van de huizenmarkt en autoverkopen zijn voorspellingen die de komende jaren vrijwel zeker (80%+ kans) uitkomen. Mooie productiviteitsstijging is minder zeker, maar ik schat de kans hierop toch ook behoorlijk: minstens 65% (maar anderen achten deze kans veelal lager).
En Europa? Dat hobbelt in een zwakker tempo achter de rest van de wereld aan, met uitzondering van Duitsland (en satellieten) dat behoorlijk kan groeien.
In die voorspoedtijd horen helemaal niet uitzonderlijk veel crisissen en recessies. Er zijn atijd wel wat crisissen en rampen, maar bijna overal ter wereld tegelijkertijd komt niet zo vaak voor, zo'n kredietcrisis/ Great Recession is gelukkig behoorlijk zeldzaam.
De laatste decennia zijn recessies veel mindder talrijk geworden dan voor 1960. Daar zijn allerlei redenen voor, die niet weggevaagd zijn door de kredietcrisis. Ik noem er enkele: de grote omvang van de dienstensector die veel minder cyclisch is dan industrie en landbouw, de tweeverdieners (werkloosheid van een verdiener raakt dan minder hard dan bij eenverdienersgezinnen), het meer stimulerende monetaire en fiscale beleid sinds Keynes.
Een van de stokpaardjes van Woody Brock is dat beurzen (toekomstverwachtingen) heel erg met elkaar gecorreleerd zijn, maar economische groei tussen landen bijna helemaal niet. Groeiterugval of extra groei ontstaat gewoonlijk door landspecifieke oorzaken (opgang door de Duitse eenwording, de omslag in China door het einde van de culturele revolutie, Reaganomics in de VS of neergang door misoogsten in opkomende landen, een huizenbubbel, een revolutie, neergang van Japan na 1990 die niet besmettelijk was voor Azië/rest wereld).
De normale situatie is dat er maar om de circa zeven tot twaalf jaar (de duur van de cyclus van vaste investeringen, de Juglar) een echte recessie hoort op te treden in vrij veel landen tegelijk en dat in de tussenliggende jaren maar een beperkt aantal landen in de knoei zit. In 2010 hadden maar weinig landen negatieve groei: o.a. Griekenland, Roemenië, Madagascar en Venezuela. De redenen daarvoor waren landspecifiek. Het was niet erg genoeg om de wereldgroei materieel te drukken: wereldwijd was die ondanks de neergang van Griekenland en Madagascar bijna 5%, een van de hoogste cijfers uit de wereldgeschiedenis, niet bepaald zo'n crisiscijfertje.
Als je potentiële groei hoog is, dan moet de neergang flink zijn wil je in een recessie komen. Daarom zijn op het ogenblik de opkomende landen met gemiddeld hun 6,5% potentiële groei (volgens van Ark van IMF) vaak (niet allemaal zie Madagascar en Venezuela etc) veel crisisbestendiger dan westerse landen met hun potentiële groei van ruim 2%.
Kortom, de economische groei gaat positief verbazen in de komende jaren, en de aandelenbeurzen nog meer, zoals we al in ons boek stelden.
23 december 2010
Pensioencrisis vermindert: van afstempelen naar bijstempelen



Op het dieptepunt van de lange rente van ongeveer 2,5% voor de 30jaar swaprente zag alles er pikzwart uit. Op die rente zouden de pensioenpremies met zo'n 30% verhoogd moeten worden om ze weer kostendekkend te maken. Je kon je rijk rekenen, dat je over een periode van 30 jaar nog meer rendement dan 2,5% zou behalen, maar dat was toch wel erg inprudent. Als je de rentes en aandelenrendementen van de afgelopen tien jaar doortrekt, dan komt de rente onder nul en worden er op de andere beleggingen verlies gemaakt, dus eigenlijk was die 2,5% al een onverantwoord hoog rendement om mee te rekenen. Op die rente van 2,5% waren de verplichtingen ontzettend veel waard. Ondanks de flink gestegen waarde van de beleggingen waren de verplichtingen plotseling weer veel hoger gewaardeerd dan de beleggingen.
Vanaf maart 2009 waren de beleggingen sneller in waarde aan het stijgen dan de verplichtingen, maar dankzij de Euro staatsleningencrisis werd dat herstel in de knop gebroken. Bijna alle pensioenfondsen hadden herstelplannnen bij DNB moeten inleveren en tot mei 2010 liepen de beleggingen zo goed dat de meeste fondsen voor liepen op hun herstelplan.
Toen klapte de rente korte tijd totaal in elkaar en liepen de fondsen ineens weer flink achter op hun herstelplan. Deze kortstondige rentefluctuaties waren reden genoeg om pensioenfondsen te dwingen de realiteit van het moment goed onder ogen te zien en eens goed te gaan denken aan afstempelen van de verplichtingen. Bij diverse fondsen ging het helaas verder dan alleen denken en moest men inderdaad aankondigen te gaan afstempelen.
Over het drama van de lage rente viel het drama van de gestegen levensverwachtingen heen. Dat betekende nog eens een opwaardering van de waarde van de verplichtingen met 4 tot 10%. In de komende jaren zijn verdere tegenvallers te verwachten, omdat de stijging van de verwachte levensduur hoogst waarschijnlijk sneller zal gaan dan de actuarissen nu hebben gepland (ze denken ruwweg (in werkelijkheid is een en ander wat gesophisticeerder) dat we elke ongeveer 15 jaar een extra levensjaar erbij krijgen, maar naar onze schatting zal dat elke ongeveer 6-7 jaar een extra jaar opleveren; d.w.z. tel uit je verlies).
Ondertussen is de 30jaar swaprente met een procent gestegen tot 3,5% (toch goed voor een afwaardering van de waarde van de verplichtingen met zo'n 15-20%), zijn de beurzen lekker hersteld en zijn de dekkingsgraden flink gestegen.
Het FD meldt (http://www.fd.nl/artikel/21013526/pensioen-valreep-veilig) dat het ABP weer op 105% staat en PGGM op 108% (na correctie sterftetafels 102%). Dat klinkt al heel wat beter dan vooraan in de 90%. Bijna alle pensioenfondsen lopen ineens weer voor op hun herstelplan.
Ik denk dat de 30 jaar swaprente volgend jaar minstens naar 4% gaat en in de jaren daarna minstens ook de 5% gaat aantikken. De hoge wereldwijde groei zal zorgen voor een doorgaand winstherstel, waardoor wereldwijd de aandelenbeurzen zullen stijgen (misschien dat enkele PIGS aan het spit geregen worden, maar die leggen weinig gewicht in de schaal, dat in tegenstelling tot een bull). Credits zullen dan ook gewoon hun rente blijven betalen. Huren gaan stijgen nu er niets meer geboouwd wordt en dat is goed voor beleggers in onroerend goed. Kortom, pensioenfondsen gaan naar hogere dekkingsgraden, zelfs als ze maar weinig risico nemen. Als ze geen risico nemen dan gaat dat herstel uiteraard niet lukken, dus die discussies dat pensioenfondsen moeten worden omgevormd tot spaarpotten tegen een vaste rente van afgerond 0% moeten wel verstommen en geen wet worden, zelfs als de PVV dat zou willen.
Voor 2010 was afstempelen het belangrijkste nieuwe woord in de pensioencrisis, in 2012 wordt dit bijstempelen zo verwacht ik (maar kan ik helaas niet garanderen). Dan gaan we natuurlijk onmiddellijk zeuren over indexatie van pensioenen, want daar hebben we tenslotte ook recht op.
inflatieverwachting VS even te hoog? Rente omlaag? Toch 6%?


Het grootste deel van de rentestijging van de afgelopen maand komt op het conto van hogere impliciete inflatieverwachtingen (zie plaatje van Bianco van de stijging hiervan in de VS). De laatste dagen is de andere component van de rente, de reële rente, zelfs weer aan het dalen. De impliciete inflatieverwachting is daarmee dicht bij de toppunten van de laatste jaren gekomen.
BCA heeft zijn eigen modellen voor de inflatieverwachtingen. Ze zijn een overstap aan het maken naar de modellen van de FED van Cleveland (zie plaatje BCA). Daarin kun je zien dat de inflatieverwachtingen na de kredietcrisis erg laag zijn geworden. De laatste maand zijn ze ietsje gestegen, maar niet zo veel als de rente. Dat suggereert dat de inflatieverwachting in de genoteerde inflatie gerelateerde staatsobligaties, de TIPS, iets omlaag moet als de Cleveland Fed het inderdaad bij het juiste eind heeft. Intuïtief lijken me de cijfers die de Cleveland Fed produceert goed met de inflatieverwachtingen samen te hangen.
De laatste maanden is de rente eerst absurd in elkaar geklapt (ongebruikelijk veel verder dan het uitgebreide fair value model van BCA aangaf) en nu is de rente weer op fair value gekomen.
De rente zou nu iets moeten gaan dalen als de lagere inflatieverwachting van de Cleveland Fed in de rente komt die niet zo'n stijging heeft laten zien als de TIPS(N.B. de Cleveland Fed heeft structureel lagere inflatieverwachtingen dan de TIPS omdat ze ook nog met een onzekerheidspremie van de inflatie rekening houden).
Als echter het economisch nieuws positief blijft verrassen, dan kan de rente verder omhoog. Op het ogenblik staan die surprise indicators op een hoog niveau, dus inzetten op nog meer verrassingen lijkt op korte termijn niet erg kansrijk.
Op de langere termijn ziet BCA een rente van 6% in de VS als goede mogelijkheid. De groei trekt aan en de FED gaat zijn aangekochte rommel lozen op de markt. De markt moet ook de verwachte en gerealiseerde stijging van de staatsschuld versus BNP verdisconteren in een hogere rente. Een verwachte stijging van 1% van de staatsschuld/BNP over vijf jaar zou volgens de FED gemiddeld moeten leiden tot een stijging van de rente met 3 à 4 basispunten (als je dit gelooft, dan krijgen de PIGS voorlopig geen lage rente als er geen Europees doorgeefluikje voor hun staatsschulden komt, de zogenaamde E-bonds). Voor de VS is dat oplopen van de staatsschuld geen goed nieuws als de FED straks in plaats van alle nieuwe staatsschuld op te kopen ook nog staatsschuld gaat verkopen en de verwachte overheidsschuld/BNP over vijf jaar niet verbetert (dat is gelukkig onzeker, de groei en overheidstekorten kunnen meevallen; hogere nominale groei betekent lagere opslagen voor te hoge overheidstekorten, maar hogere fundamentele rente (die ongeveer gelijk hoort te zijn aan de verwachte nominale groei)).
22 december 2010
Spanje gaat niet failliet


Spanje maakt goede vorderingen bij het terugdringen van het overheidstekort. De overheidsschuld versus BNP stabiliseert al over een paar jaar als men het bezuinigen doorzet en er geen wereldwijde crisis komt. Het eerste jaar is het moeilijkste, als daarna minder extra bezuinigd hoeft te worden, dan leidt dat niet meer tot afzwakking van de groei. De reductie van het overheidstekort mag best wel wat minder snel te gaan dan nu reeds beloofd.
Het probleem zit in de veronderstelde zwakte van de banken (vooral de spaarbanken) en de schulden van particulieren. de huidige berekeningen wijzen in elke publicatie erop dat de Spaanse overheid bij lange na niet zo veel het bankwezen zal moeten steunen als in Ierland. er moet wel iets heel dramatisch gebeuren om meer dan 10% extra steun nodig te amken als de Spaanse staat niet failliet gaat. De hypotheekschuld is gemiddeld slechts 62% van de onderliggende waarde van het onroerend goed. Dat is heel wat minder dan de 30% die Ierland ineens nodig had. Het Ierse bankwezen was dan ook idioot groot vergeleken met het BNP.
Er is een liquiditeitsprobleem, vooral rond april moet Spanje veel herfinancieren. Maar om daarom nu Spanje failliet te laten gaan, dat is onzinnig. Spanje kan overtuigend kansrijk betalen en het zou waaznzinnig veel duurder zijn om spanje te laten struikelen dan extra bij te financieren.
Ook die verhalen dat Spanje maar beter de peseta in kan voeren zijn indianenverhalen. Spanjaarden blijven hun geld dan echt in euro's aanhouden en niet inpeseta's. Vakbonden blijven echt lonen in euro's eisen, niet in peseta's. Het berdrijfsleven wint niets met de terugkeer van de peseta. Uitkeringen zoals pensioenen storten in. Het is echt erg onaantrekkelijk om de euro als enig land af te schaffen uit zwakte (voor Duitsland kan het wel aantrekkelijk worden). Zoals Hein de Kort al aangeeft brengt een eurovakantie alleeen maar regen, geen zonneschijn.
Abonneren op:
Posts (Atom)