samenvatting financieel economisch nieuws van de afgelopen week: down, maar somberheid lijkt overdreven

Een slechte beursweek door vallende olieprijzen en de dreiging van de renteverhoging van de FED en nieuwe devaluaties van de Chinese munt (bij groter dan gedachte dalingen van de valutareserves vorige maand). De teleurstelling over de ECB dreunt nog door via grotere angsten over de FED en een sterke euro.

Optimisme over de klimaattop in Parijs en verontwaardiging over Trump/ verkiezingsoverwinning Front National brachten de koersen uiteraard niet in beweging.

Er was een wel zeer forse daling van de olieprijzen. De olieaandelen daalden iets minder maar waren wel de meest gebeten hond op de beurs. Grondstoffenaandelen als Glencore en Anglo American zetten de tering naar de nering door grootscheepse verkoop van bezittingen en grote ontslagen.  
High yield kreeg opnieuw klappen, er was een groot fonds dat moet gaan liquideren. Er was charttechnische schade aan de nodige indices. Een en ander vindt men nu wel erg oversold.

(https://www.stocktrader.com/2015/12/11/market-recap-dec-11-2015/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Stocktrading101+%28StockTradingToGo%29)

. Het animo van producenten om de olieprijs op termijn vast te klikken lijkt behoorlijk af te nemen volgens de commitment of traders analyse, zo lees ik uit de analyse van Bianco.

Deze week moet het gebeuren de eerste renteverhoging van de FED sinds de kredietcrisis. Een ‘dovish hike’, anders gaat het helemaal mis volgende week met een buitengewoon zware optie-expiratie.

Het economisch nieuws was niet zo slecht, maar de beurzen wilden gewoon niet omhoog. Nog geen kerstrally, al moeten we die niet in paniek afschrijven.

In de VS is men aan het broeden op een voorstel om de economie te stimuleren, wellicht staat men ook toe olie en gas te exporteren, geen ‘debt ceiling’ drama meer tot in 2017.

De detailhandelsverkopen stegen (nominaal) 0,2%, iets minder dan verwacht, maar de kernverkopen ex benzine en zo stegen 0,4% en de kerncontrole verkopen waarmee de groei van de consumptie in het BNP wordt berekend steeg een prima 0,6%.

De ‘real sales’ blijven overigens al een hele tijd achter bij het ‘real income’. Daardoor is er nog weinig angst dat de economische groei in de VS richting recessie gaat.

(via doug Short)

JP Morgan schrijft die terughoudendheid om meer geld uit te geven vergeleken met inkomen en rijkdom toe aan de slechte inkomensverwachtingen. Die verbeteren overigens behoorlijk de laatste tijd en daarom zal het wel goed blijven zitten met de groei van de consumptie.

Hypotheken om een huis te kopen stegen 1,2% vorige week en zijn daarmee 29% hoger dan vorig jaar.

De FED kwam met de kwartallijkse flow of funds analyse. Huizenprijzen stegen, maar aandeeln daalden. Per saldo voor onroerend goed een goede ontwikkeling (vooral voor commercieel onroerend goed).

Daarentegen stegen initial claims voor werkloosheid behoorlijk maar niet angstaanjagend, bleven de voorraden te hoog. Import- en exportprijzen daalden 0,4%  resp. 0,6% vorige maand in de VS.

In China viel de groei van de industriële productie met 6,2% reuze (0,5%) mee.  Detailhandelsverkopen stegen een mooie 11,2% op jaarbasis (0,2% meer dan vorige maand; het kwam vooral door Alibaba +60% eb BTW verlaging op auto's begin dit kwartaal).

Het einde van het nulrentetijdperk, zirp, nadert

De werkloosheid is in de VS zo laag geworden dat ze van Taylor met de mattenklopper krijgen als ze de rente niet gaan verhogen.

The Economist noemde als redenen ja/nee verhogen:

Ja, looninflatie dreigt (eindelijk is er een stijging zichtbaar), inflatie straks hoger als olieprijs stijgt, dollar stabiliseert. Nu hogere rente maakt renteverhogingen straks minder nodig (misschien). Je gaat bubbels tegen (aan late kant). De FED gaat af, verliest geloofwaardigheid als ze geen woord houden en de rente niet zouden verhogen

Nee. Deflatie dreigt, de rest van de wereldeconomie is te zwak om een renteveroging te kunnen dragen. De arbeidsmarkt is nog steeds te ruim, zie de record lage participatiegraad. Financiële stabiliteit kun je beter bereiken door kredietbeperkingen. Andere centrale banken die rente verhoogden na de kredietcrisis moesten dat allemaal met schaamrood op de kaken terugdraaien.

Men noemt helemaal niet de noodzaak van hogere rentes om het pensioensysteem/ levensverzekeringensysteem te laten overleven of de noodzaak van rendabele creatieve vernietiging. Door de rente zo laag te laten wordt er te weinig schuld afgeschreven, marginale bedrijven worden niet het faillissement ingeduwd. De animal spirits staan nog steeds op een te laag pitje om creatieve vernietiging extra aan te moedigen. Toch moet het. Anders dreigt een Japanscenario met te lage rentes (zoals Yellen uitlegde aan Ralph Nader).

Tegen: toch vooral de zwakke wereldeconomie, crises in Emerging Markets. Pessimisme over China kan gemakkelijk weer de kop opsteken via een zwakke yuan/ groter dan gedachte afbouw van valutareserves vanwege kapitaalvlucht uit China en vooral de BITSI. Nu inclusief Rusland.

De wereld zit veel te vol met schulden, daar hoort een extreem lage rente bij als er geen inflatiegevaar is.

Ik zie het andersom: de wereld zit vol met bezittingen. Schulden zijn bezittingen voor de crediteuren.

Dan: wat gebeurt er bij een renteverhoging.

Het komt er nogal op aan hoe de renteverhoging gecommuniceerd wordt. Het is een moeilijke, maar niet onmogelijke opgave om de markt tevreden te stellen en tot de conclusie te laten komen dat het een dovish hike is. De markt prijst twee verhogingen in 2016 in, maar dat lijkt te weinig bij taalgebruik als gradual en data dependent.

De dots wezen er tot nu toe op dat de FED vier verhogingen als gradual ziet.

Draghi bakte er niets van de laatste keer en nu is men bang dat de magie van de FED die de beurzen zo opstuwde (zie de plaatjes dat er per saldo sinds 1997 geen stijging van de beurs heeft plaats gevonden ex de dag voor en op de FED dagen) ook uitgewerkt is.

Verder is er angst dat de markt bang wordt als de renteverhoging niet doorwerkt in de rente omdat de FED de greep op de rente heeft verloren door al die excessieve vrije reserves van banken, triljardengrote geldmarktfondsen die geen mogelijkheden zien hun geld tegen een positieve rente weg te zetten.

De FED moet het wapen van de reverse repo’s inzetten om de rente echt omhoog te krijgen. Dat hebben ze al experimenteel gedaan met een paar honderd miljard. Dat is naar verwachting niet genoeg om de rente omhoog te krijgen. Goldman Sachs neemt aan dat de FED nu $500 miljard hiervoor gaat inzetten, JP Morgan $500-1000 miljard. Samen met eindejaarseffecten moet dat voorlopig de korte rente wat omhoog krijgen, gezien ook het renteverloop van de interbancaire leningen in de VS. Maar is dit een te grote aanslag op de liquiditeit?

De FED weet dit soort zaken echt wel. Ze zullen zeggen dat gradual heel gradual is en ondersteund moet worden met data dependent inflatienieuws, een niet te sterke dollar en geen onrust op de financiële markten/ wereldeconomie/ China. De dots moeten behoorlijk omlaag, meer dan 0,25% en de neutrale eindrente ook.

De beursdaling van december met de stijging van de credit spreads zal de FED met zorgelijke ogen aanzien. Dat maakt de druk van een dovish hike groter.

Kan Yellen nog wel een konijn uit de hoed toveren? Slaat de konijnenziekte die Draghi zo trof opnieuw toe?  Overliquiditeit afromen kan denk ik geen kwaad. De markt is overbezorgd op het ogenblik, oversold.

overpeinzingen

Olieprijs naar 0. Negatieve prijzen heb ik nog niemand zien voorspellen. Dat kan als de voorraden te hoog worden en je steeds meer voor opslaan moet betalen. Bij elektriciteit is het al ooit gebeurd. Maar er komen verhalen dat de voorraden in VS weliswaar uitpuilen, maar ze wel opgeslagen kunnen worden. Het vallende zward van de olieprijzen opvangen, zo dapper zijn steeds minder mensen.

Enigszins hiermee samenhangend beginnen de credit spreads wel heel erg op te lopen. Zo'n junk bonds fonds dat moet liquideren. Geen feest. het geeft wel aan waarom het zo moeilijk is met credits over de hele cyclus extra rendement te behalen versus staatsleningen.

Eerst worden er mooie winsten gemaakt en stroomt het geld binnen. Dan begint men er uit te gaan tot het te erg wordt en alles tegen brandhoutprijzen de deur uit moet. Liquiditeit is weg net als je het nodig hebt.

De dollar is tegen de normale draad in zwak tegen de euro, ook al dalen de olieprijzen.Dat wordt allemaal toegeschreven aan Draghi die zo teleurstelde en aan de rotsvaste overtuiging dat de komende renteverhoging een dovish hike moet zijn, want anders vergaat de wereld.
Twijfel om te verhogen zou moeten toeslaan, want de yuan wordt weer zwakker. De Chinezen willen een valutamand als richtlijn voor de yuan, niet alleen de dollar.
Brainard, die zich druk maakt over China en de lage inflatie, moet dus woord houden en tegenstemmen tegen een verhoging van de rente.
Yellen heeft al gezegd zich hier geen snars van aan te trekken.
Alle aandacht gaat nu naar hoe de FED de rente verhoogt. Gaat de geldmarkt die renteverhoging wel volgen? Niet als de FEd met te weinig geld strooit via reverse repo's. Dan blijft de rente gewoon nul. Ze hebben met $300 miljard zitten experimenteren. Goldman Sachs denkt dat ze zullen zeggen maximaal $500 miljard aan cadeautjes ter beschikking te stellen aan de geldmarktfondsen. Of dat genoeg is, is de vraag.  Het is de hoofdreden waarom er maar zo'n80% van 0,25% verhoging is ingeprijsd. De verhoging lijkt zeker, maar wordt kennelijk maar voor 8% gevolgd volgens de markt.

Geen kerstrally. Grondstoffenfondsen gaan door de grond. Winstnemingen op enkele lievelingen van 2015.
De macro is nog onvoldoende sterk om je helemaal vol te laden met cyclische waarden. die tijd hoort te komen, maar nu even niet.

De Amerikaanse middenklasse schrompelt ineen

Het PEW Centre telde en kwam tot de cocnlusie: de Amerikaanse middenklasse heeft de meerderheid verloren. Net, maar het is nog maar 49,9% van de bevolking volgens de definities van PEW (middenklasse inkomen gaat van 2/3 mediaan inkomen tot 2* mediaan ofwel voor een gezin van 3 van $42.000 tot $ 126.000).
(opmerkelijk, nieuwe tijdgeest, vroeger was een gezin 4 mensen).
Overigens vinden mensen met een inkomen van ongeveer $45.000 vaak dat ze het slecht hebben, veel slechter dan mensen met eenzelfde beroep vroeger. Er was tegelijk met het PEW onderzoek ook het bericht dat ongekend veel huurders (ongeveer de helft)  meer dan 30%van hun inkomen moeten betalen aan huur.

Piketty gaf het al aan: toenemende inkomensongelijkheid. er zijn meer armen en rijken. Gelukkig is de stijging van het aantal rijken veel groter dan die van het aantal armen. Maar toch.

Sinds 1971 is het aantal echt armen toegenomen in de VS.

Sinds 2008 gaat het overigens erg slecht met de stijging van de inkomens

Geen diploma en je blijft arm in de VS, vaker dan vroeger.
Ouderen hebben het nu gemiddeld veel beter dan in 1971. Net als in Nederland. Alleen als je levensdoel was om op 65-jarige leeftijd in een bejaardenhuis opgeborgen te worden, is de situatie gemiddeld erg verslechterd.

somberheid slaat toe

De FED gaat de rente verhogen en dat brengt een stroom aan onheilsverhalen op gang. Nu krijgt de economische cyclus de dolkstoot en komt de recessie nabij.
JP Morgan had bovenstaand plaatje bij Business Insider. En inderdaad, een nieuwe recessie is onvermijdelijk, zelfs in de VS. Nog niet meteen, maar 2018 zou goed kunnen. Dat zeiden we al in ons boek eind 2009.

De centrale banken zijn niet langer bij machte/ van zins de aandelenbeurzen verder op te krikken. De FED verhoogt de rente maar onderschat de mate van vervlakking die hierdoor zal optreden. Kansen op recessie in de VS zullen daardoor verder omhoog vliegen. Op drie jaar basis zijn die overigens al heel hoog volgens JP Morgan.

AML (Andy lees c.s.) denkt dat de potentiële groei in de VS nu negatief is geworden.

Er is flinke technische schade opgelopen bij de koersgrafieken. Steunniveaus zijn doorbroken en een correctie in Europa lijkt haast onafwendbaar.

De grondstoffenprijzen zakken maar door. Er lijkt een collectief faillissement voor alle staalbedrijven in de maak te zijn. 45% short positie in US Steel. Het winstherstel dat voor staalbedrijven voor 2016 is ingepland door analisten  lijkt een lachertje.

De prijzen dalen door overaanbod bij overigens wel toenemende vraag, sinds kort ook weer uit China.

High yield heeft het moeilijk. Emerging Markets ook. In dollars was er bijna nergens iets van betekenis te verdienen. Niet alleen de grote winst in China is verdampt, maar ook die van Hongarije.

Consumptie groeit behoorlijk, de huizenmarkt herstelt verder. 

Is dat genoeg tegenwicht? In normale tijden wel. Investeringen buiten de grondstoffensectoren gaan ook best goed, vooral die in intellectueel kapitaal.

Heel nabij is die recessie nog niet volgens de rentecurve, maar ook volgens de autoverkopen

Niet binnen vier kwartalen dus.

Maar met de winsten gaat het niet goed

credits geven een waarschuwing, de S&P staat relatief te hoog

Het financing gap in de VS is een leading indicator voor credit speads. Foute boel.

De IFO geeft nog hoop

En Matejka heeft altijd enige positieve grafieken, al was hij afgelopen maand uitzonderlijk negatief.

Gundlach van Doubleline   http://uk.businessinsider.com/jeff-gundlach-december-2015-presentation-2015-12

was zeer negatief met allerlei slides die aangeven dat bij ongewijzigd beleid het fout gaat met de overheidsschuld. Maar dat is op lange termijn, op korte termijn kan men nog potverteren.

Er wordt heel wat uitgepluisd over de invloed van de FED op de beurskoersen. Zie bijvoorbeeld http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2015/12/beurs-vs-omhoog-in-week-fed-meetings.html
Zerohedge had het volgende plaatje

Overigens, in de kredietcrisis was de FED absoluut nodig om de beurs niet totaal de kop te laten verliezen, in die tijd praatte de FED de beurs veel omhoog.
Maar goed in de 2*147 beursdagen van de 6000 sinds 1997 bleef niets over van de stijging van de S&P als je de dagen van de FED en de dag ervoor wegdacht.

Japan scenario superieur versus nieuwe Dutch disease

We zijn de afgelopen jaren bang geweest dat we in de wereld het net zo slecht zouden gaan doen als Japan na 1990.
Nadere analyses geven aan dat het eigenlijk per hoofd van de bevolking niet zo slecht is gegaan met Japan.
Het land waar alles echt vreselijk is misgegaan is Nederland, vooral na de val van paars vanwege de Fortuijnrevolutie. Uiteindelijk leidde dit tot zo veel overheidsuitgaven en opgeklopte huizenprijzen dat de Nederlandse economie bankroet was. Dat is verbazingwekkend weinig gezien.
Nederland zette een beleid in van meedogenloos bezuinigen en zette de banken aan de hypotheekrente tot grote hoogte op te drijven.
Alleen Bas Jacobs geeft nog enig weerwerk tegen dat slechte overheidsbeleid. Wij hebben geen Krugman die een en ander aan de kaak stelt.

http://ftalphaville.ft.com/2014/12/04/2059371/did-japan-actually-lose-any-decades/

Nederland heeft met kop en schouder het meest rampzalige economische beleid gevoerd van de rijke landen na 2000.
Nu zijn de overheidsfinanciën hersteld en gaat men over tot aanzwengelen van de economische groei. Met grote moeite komt men tot een extra stimulering van € 5 miljard. Het is electoraal een doodzonde om ervoor uit te komen dat je niet wilt bezuinigen. Dat maakte het veel moeilijker om de belasting te verlagen dan te verhogen.

 In Japan is er een ongekende winstgroei door Abenomics.
De werkloosheid daalt. Het onderdeel womenomics van Abenomics lijkt te werken. de participatiegraad stijgt. De groei van de werkgelegenheid was +1,7 miljoen bj een afname van de beroepsbevolking van 1,2 miljoen.

Participatiegraad stijgt, veel beter dan in de VS.

Inflatie stijgt, alleen niet voor benzine. dat is gunstig voor Japan.

womenomics

Door de vergrijzing daalt de spaarquote van gezinnen. Door Abenomics is deze daling gestopt (vooral door toename aantal (vrouwelijke) werkenden.

Het bedrijfsleven spaart zich te pletter. dat blijft zo, want door de krimpende bevolking en de grijsaards van 70 die maar de helft consumeren van een 50 jarige hoeft er veel minder geïnvesteerd te worden.

Japn is het gidsland geworden. Daar gebeurt alles eerder. vergrijzing. Spaarzin van bedirjven.
Wie voert er bij ons Abenomics in?

ISM hangt samen met stijging verwachte winsten, de dollar nauwelijks

Ik heb wat data mining gedaan. Sinds 1998 heb i de drie maands percentuele stijging van de verwachte winst een jaar vooruit proberen te verklaren met de ISM en de sterkte van de dollar versus de euro (D-mark in eerste jaren).
De ISM van het moment verklaart behoorlijk goed de stijging van de verwachte winsten van de afgelopen drie maanden. Vertraagde ISM verbeterde de R2 nauwelijks. Toevoeging van de stijging van de dollar was een klein beetje significant. De R2 steeg van 63% naar ruim 65%. Je ziet de toevoeging van de dollar nauwelijks terug in het plaatje.
Een stijging van de dollar versus de euro wordt voor ongeveer 1/8 direct doorgegeven in lagere stijging van de verwachte winstgroei. Dat is niet genoeg om heel erg bang te worden voor de winstgroei in de VS vanwege de sterke dollar.

beurs VS omhoog in week FED meetings, twee, vier en zes weken daarna

uit http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2687614

Stock Returns Over the FOMC Cycle

Cieslack en Morse

Er zijn al eerder weekcycli onderzocht in de VS en dat gaf een wisselend patroon van goede en slechte weken op de beurs.

Hierboven het resultaat voor de Amerikaanse beurs met als startpunt wanneer de FED vergadert. Om de twee weken houdt de FED tussentijdse vergaderingen. daarvan lekt wat uit via de Wall Street Journal, nu via Hilsenrath, maar sommige insiders schijnen uit de klas te klappen voor goed betalende hedge funds. In ieder geval is er een reactie op de verhalen. Het kan ook verband houden met gepubliceerde economische cijfers die niet elke week even belangrijk zijn. 

De weekcycli zijn geen recent fenomeen.

samenvatting financieel economisch nieuws van de afgelopen week

Het was de week van Draghi die niet gaf wat hij beloofd had, een ISM van onder 50, een Yellen die bijna garandeerde de rente gaan verhogen deze maand en van de werkgelegenheidsgroei in de VS die sterk genoeg was die garantie te laten herhalen via FED-doorgeefluikje Hilsenrath in de Wall Street Journal.

De dollar/euro kreeg de op één na grootste optater op één dag sinds de invoering ervan. Beurzen verloren heel even de nodige procenten, vooral in Europa en de rente zigzagde flink omlaag en omhoog.

Uiteindelijk vond Wall Street dat goed economisch nieuws (banengroei) echt goed was voor de beurzen en resulteerde er een week waarin de S&P per saldo nauwelijks van zijn plaats kwam en de rentestijging beperkt was.

De banengroei was 211.000, iets beter dan verwacht met opwaartse herzieningen in vorige maanden. De participatiegraad steeg, de werkloosheid bleef constant omdat meer mensen een baan gingen zoeken en zo de beroepsbevolking even veel steeg als het aantal werkenden. Loongroei was weer 0,2% per uur, in reële termen in orde.

Het handelstekort van de VS viel tegen met dalende export en import.

De ISM daalde onverwachts naar 48,6 en de ISM prijzen was een schamele 35 (door lagere grondstoffenprijzen). Dat was goed voor daling van de rente die totaal ongedaan gemaakt werd door Draghi en de goede werkgelegenheidsgroeicijfers. Draghi had herhaaldelijk beloofd met iets extra’s te komen en zijn trawant Praet had dat onderbouwd. Draghi stelde nooit teleur, dus mijn collega Steven Bell was overtuigd dat Draghi een mooi konijn uit de hoed zou toveren, maar Steven zei dat het een dood konijn bleek. Het verzet van Duitsland, Nederland en de Baltische staten damde de goedgevigheid van Draghi in, misschien ook om niet te veel tegen de FED in te gaan. Draghi verlaagde de rente op vrije reserves van banken met 0,1% tot -0,3% en beloofde langer door te gaan met QE, maar de markt had veel meer verwacht. En in een speech in New York vrijdag wist Draghi de gemoederen enigszins tot bedaren te brengen: hij blijft een krachtige sinterklaas.

De ISM voor de dienstensector daalde meer dan verwacht naar 55,9, toch nog steeds een goed cijfer.

De PMI’s van China en de VS waren slecht, maar in de rest van de wereld was er veelal enig herstel, vooral in de rest van Azië.

De consumptie groeit goed, gedragen door reële inkomensgroei vanwege lage inflatie en groei werkgelegenheid en dat moet uiteindelijk leiden tot een betere ISM en andere PMI’s.

De olieprijzen daalden verder, de OPEC kon niet tot een daling van de productie besluiten (daar is Poetin voor nodig) en het is al tijden uitzonderlijk warm. Dat laatste zorgt voor meer bouw en minder detailhandelsverkopen van winterspullen.

De mooie ronde getallen zorgen voor barrières bij de beurzen: 2100 voor de S&P, 20.000 voor de Nikkei. Het 2011 scenario van per saldo weinig koersbeweging aan het einde van het jaar na herstel van een flinke inzinking blijft vooralsnog van kracht.

de beren zijn los, maar de cyclus staat nog op groen (expansion)

De expansiefase is goed voor beurzen. Hierna komt downturn en dan start meestal de bear markt na een tijdje.

Nu al zie je een golf van pessimisme.

Centrale banken zijn niet meer te vertrouwen. Ze doen minder dan beloofd en kunnen markten niet meer stuwen. Dan heb je goed economisch nieuws nodig. In Europa zat men nog op de goed nieuws is slecht nieuws voor de beurs toer, maar in de VS waren ze maar wat blij met de goede cijfers over de werkgelegenheidsgroei. De zwakke handelscijfers werden maar vergeten.

De FED gaat de rente verhogen. Onvermijdelijk. Dan kan het economische nieuws maar beter goed zijn. Na de slechte ISM manufacturing en de niet zo slechte maar wel tegenvallende ISM non manufacturing was Amerika weer toe aan goed nieuws.

Lagere olieprijzen en toch een veel hogere beurs. Zelfs een lagere lange rente . 2,3% voor de tienjaarsrente in de VS en 0,7% in Duitsland is kennelijk van den gekke zo hoog.

Wat een zigzagweek op de beurs en met de rente. Omlaag op de ISM dinsdag, de rente omhoog op de wanprestatie van Draghi, beurs omlaag. En beurs en rente omhoog na de werkgelegenheidsgroeicijfers. Futures van de AEX die buiten de beurstijden om 5% omlaag gingen en omhoog.

Woelig en toch daalde de belangrijkste graadmeter voor volatiliteit, de VIX.

Ik had gedacht dat Draghi ietsje minder zou doen dan de consensus nu, maar plausibel zou maken dat bij de volgende vergadering  van de ECB weer sinterklaas zou spelen.

Mijn collega’s begonnen op de dag voor de ECB vergadering erg ongerust te worden over de ECB. Terecht dus.

Maar moeten we nog benauwder worden? Ik vind van niet, maar ik kan denk ik mijn collega’s niet geruststellen met verhalen dat december januari gemiddeld zo goed zijn, dat de negatieve invloed van de voorraadcyclus nu maximaal is en langzaam er een keer ten goede  moet komen (in 2016) en daarmee de ISM hoger wordt. Dat zou dan weer betere winstgroei inhouden. Nee, die winstgroei in de VS, daar geloven ze niet meer in. Hogere rentelasten, die te dure dollar, dalende olieprijzen, stijgende lonen. Piek in marge.

(maar: plaatje Minack: winstmarge iin VS niet zo extreem als totale marge aangeeft)
Ik begin wel erg afhankelijk te worden van stijgende olieprijzen. Dat wil nog niet lukken. Poetin heeft zoals overal mee de sleutel in handen. Hij wil uiteraard hogere olieprijzen voor zijn dure hobby’s in Syrië en Oekraïne.

Waarom kwam er niet een voorspoedperiode na het financiële herstel van de beurzen en de huizenprijzen?

Onze hoofdgedachte in ons boek in 2009 was dat hoge economische groei betrekkelijk snel zou terugkeren na de kredietcrisis. Er waren immers heel sterke groeimotoren in de vorm van de BRIC’s en de enorme technologische vooruitgang vanwege met name de opkomst van het internet en wat daarmee samenhangt. Er zou ongekende monetaire stimulering blijven komen, want er was geen inflatiegevaar. De negatieve invloeden van de demografie zouden nog wat uitgesteld worden via langer doorwerken en de nog redelijke demografie in de VS en China.

De monetaire stimulering zou zorgen voor hogere koersen en schuldreductie vertragen/ pijnloos maken.

Die stijging van de koersen is er inderdaad gekomen en hoofdzakelijk voor de redenen die we gaven (het zou beter gaan dan de naargeestige verwachtingen, er zou goede winstgroei komen vergeleken met de groei van het BNP (want bedrijven en individuen stonden/ staan sterk) en er zou veel monetaire stimulering komen).

Met die voorspelde mooie economische groei in de wereld ging het helemaal mis. Daar kregen de pessimisten gelijk, maar om de verkeerde redenen. De pessimisten zagen een enorme groeiterugval door deleveraging, afbouw van de schulden.  

De schulden zijn (ook) na de kredietcrisis enorm gegroeid wereldwijd. De schuldopbouw was niet bij de westerse particulieren, maar bij de overheden en het bedrijfsleven in met name China.

Het bankwezen is behoorlijk hersteld in vooral de VS, maar er was ook herstel in Europa en Japan. Hoe het bankwezen in China er bij staat is onduidelijk, maar dat is al decennia zo, of een en ander te veel verslechtert is nog steeds mistig. Het bankwezen gaf te weinig krediet om goede groei te bewerkstelligen. Eerst was het te arm, daarna bleek de vraag van kredietwaardige partijen te zwak.

De pessimisten zaten er niet naast dat het financiële stelsel de groei zou belemmeren omdat er te veel schuld was opgebouwd. De effectiviteit van geldgroei om de economische groei aan te wakkeren (zichtbaar in de dalende omloopsnelheid van geld) daalde en daalde maar verder.

De kredietcrisis veroorzaakte een verschuiving van de schuldopbouw in de richting van de overheden. Daar ging het spectaculair mis in de europeriferie. (dit was misschien wel de grootste reden dat de groei wereldwijd zo laag bleef, iets dat we in 2009 niet zagen aankomen)

Schulden van bepaalde overheden waren zo groot geworden dat zonder steun van de rest van de eurozone en de ECB niet meer was voor te stellen dat je je geld als obligatiehouder helemaal terug zou krijgen.

Bijna alle overheden gingen bezuinigen, geheel tegen het recept van Keynes in dat je in tijden van crisis de vraag via de overheid moet stimuleren. En dat bij extreem lage rentes in de meeste westerse landen.

 Die bezuinigingswoede kwam onverwacht, want bezuinigende regeringen in slechte tijden zouden weggestemd worden. Niets van dat alles. Politici die bezuinigden werden meestal juist daardoor herkozen. Je zag het in de VS, waar de republikeinen steeds meer stemmen wonnen via nog meer bezuinigen, in Duitsland waar de zuinige Merkel  een enorm stemmenkanon bleek, in het VK waar de conservatieven herkozen werden en ook in o.a. Nederland waar Rutte werd gekozen op bezuinigen.  

Wij zagen die doorgaande bezuinigingen niet aankomen. De negatieve bijdrage van de overheid aan de Amerikaanse groei na 2011 was groot en ongekend hardnekkig. Pas in 2016 draait dit beleid waarschijnlijk. Demografie maakt bezuinigen waarschijnlijk (hier is nog geen duidelijk antwoord op gekomen vanuit de theorie, vooralsnog wijst de theorie er nog op dat bezuinigen niet goed is geweest voor ten minste groei op korte termijn) nodig om de overheidsschuld niet uit de hand te laten lopen, maar waarom moest dit hersenloos via een soort kaasschaafmethode. Bij deze lage rentes moeten overheden investeren, in infrastructuur en/of intellectueel kapitaal via onderwijs en r&d.

Die doorgaand negatieve invloed van de overheid op de economische groei zagen we niet aankomen, met als extreme uitwas de eurocrisis. We zagen de keer in de groei van de Emerging Markets ook niet aankomen.

Ja, de groei in China zou gaan afzwakken, maar dat zagen we pas na 2018 echt gebeuren. China zou een soort groeitraject als dat van Japan en Zuid Korea blijven afleggen. Hoge groei die langzaam minder zou worden totdat er een probleem zou komen met overinvesteringen. Dan zou het overigens behoorlijk mis kunnen gaan, want centraal geleide economieën zijn niet flexibel genoeg, laten het schuiven van de machten niet toe.

Andere Emerging Markets zouden flink blijven doorgroeien, het recept hiervoor is nu voldoende bekend en via de communicatierevolutie moeten regeringen uitkijken met tegen de belangen van het volk in te gaan via ostentatieve zelfverrijking.  Grondstoffenprijzen zouden verder stijgen, er was gewoon te weinig koper en olie.

De daling van de grondstoffenprijzen door minder nominale groei van het BNP in China tegen een niet meer sterkste valuta in de wereld kwam ook voor ons onverwacht, jaren eerder. Zoals bijna altijd onderschat men de kracht van hoge grondstoffenprijzen op nieuwe investeringen voor hogere productie en minder verbruik. (Het omgekeerde trouwens ook).

De derde misser in ons economisch verhaal was de gedachte dat het sterk staan van de machten individuen en bedrijfsleven genoeg was voor een voorspoedscenario. Het was inderdaad goed genoeg voor een herstel van de koersen en daarmee de asset economy, maar niet genoeg om de consumptie aante wakkeren. Ook de investeringsgroei was zwakker dan we dachten omdat men massief door bleef gaan met financial engeneering

via o.a. inkoop van eigen aandelen. De opkomst van individuen als macht in plaats van werknemers, employees, is inderdaad heel belangrijk geweest en essentieel om uit te leggen wat er gebeurde in de economie. De consument kwam sterk te staan via lagere prijzen, weinig pricing power, maar de inkomensongelijkheid nam toe. De middenklasse werknemer kreeg het relatief steeds slechter. Wij dachten dat de meeste mensen wel onder de noemer individu waren te scharen, je nam ze mee als huizenbezitter, kenniswerker, zorgmedewerker. Iedereen zat toch op internet en had zijn netwerk via bijvoorbeeld Facebook. Maar het bleek dat maar een klein deel van de westerse mensen kon profiteren van individualisatie, globalisatie, de kenniseconomie. Het was meer LinkedIn dan Facebook dat zorgde voor een sterke positie in de wereld. Hiermee samenhangend is er ook een teloorgang gaande van de vaste baan. Er komen steeds meer tijdelijke contracten met hun lagere lonen en grotere baanonzekerheid. Daarmee legt men in Japan uit waarom de nominale lonen er gemiddeld daalden in het afgelopen decennium.

De vierde misstap was met de demografie en de daarbij horende krimp van de beroepsbevolking in veel westerse landen. De vergrijzing zagen we aankomen en gaven daar behoorlijk wat aandacht aan. Men zou langer gaan doorwerken (sic) en daarom zou de echte klap pas later komen. De zorgklap komt pas als de babyboomer 75-80 wordt, niet als hij 65 wordt. De wat rijkere pensionado begint zijn bezittingen niet te liquideren als hij 65 is, maar pas op ongeveer 70-72 (dat was juist, het lijkt zelfs nog wat later te komen door al dat doorwerken van vooral kenniswerkers). Maar de productiviteit van de oudere werknemer neemt af (niet zo veel overigens) en houdt de gemiddelde stijging van de productiviteit tegen. Ook al door meer deeltijdwerk. Ouderen consumeren ook minder tot de tijd dat ze hulpbehoevend worden.

Een vijfde tegenvaller zat hem in de productiviteitsgroei. Dit kwam niet alleen door het stijgend percentage oudere werkenden, al is de invloed daarvan verrassend weinig beschreven in de economische theorie. Ik denk dat het vooral komt door de overschakeling van dingen kopen naar beleven. Relatief sterke groei van de dienstensector en krimp van de maakindustrie. Productiviteitsgroei in de industrie is altijd veel hoger geweest dan in de dienstensector. Bij de overheid is de productiviteitsgroei eeuwig op 0 gedefinieerd.

Ik zie heel wat meetproblemen. Het aantal ambtenaren is relatief flink afgenomen en de dienstverlening heeft er niet noemenswaardig onder geleden. Daar was dus productiviteitsgroei. Er is in het bedrijfsleven een cultuur van doorgaande kostenbesparing en reorganisaties ontstaan. Om de een of andere reden komt dit niet goed terug in de productiviteitsgroeicijfers. Een ander probleem is dat door internet ineens allerlei diensten gratis of bijna gratis zijn. Heel de netwerkcultuur van Facebook zit nauwelijks in het BNP. De laatste jaren zit intellectueel kapitaal eindelijk in de investeringen. Waarschijnlijk niet goed. De kennisexplosie van het afgelopen decennium is niet al te opwindend te zien in de waarde van intellectueel kapitaal in de berekeningen voor de groei van het BNP.

Er zijn ook de gewone argumenten waarom de gemeten productiviteitsgroei bijna is verdwenen: er is gewoon te weinig geïnvesteerd in het westen in het afgelopen decennium (dat gebeurde immers al in China) en daardoor moest de groei van de productiviteit wel een deuk krijgen. Maar ik denk dat de overschakeling naar beleven (en verzorgen) de hoofdoorzaak is voor de terugval van de productiviteitsgroei en in mindere mate minder fysieke investeringen en vergrijzing. De technologische vooruitgang versnelt eerder dan dat die vertraagt getuige de kennisexplosie sinds internet (ook al denken Gordon en Grantham hier heel anders over http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2012/11/gordon-groei-amerika-is-voorbij-door.html, o.a. door de terugval in productiviteit die je krijgt als je overstapt van goedkope fossiele brandstoffen naar dure alternatieve energie).     

ouderen worden ongelukkiger

http://www.marketwatch.com/story/americans-over-30-are-more-miserable-than-theyve-ever-been-2015-11-09

dat is in strijd met oude verhaal dat je pas na de midlife crisis gelukkiger wordt. http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2010/12/vanaf-46-word-je-gelukkiger.html

Ouderen zitten klem. Wie krijgt de schuld?

Er is theoretische onderbouwing dat ouderen zich gelukkiger voelen: 2011 in the journal Psychology and Aging, which revealed that “emotional experience improves with age
Mij is uitgelegd dat dit komt omdat je na de midlife crisis niet langer veel te hoge verwachtingen hebt. Je trok tot de midlife crisis de trend van inkomensverbetering, carrière rechtlijnig door en dan zie je ineens dat dit niet gebeurt. Als je daarna je hierbij hebt neergelegd valt het in de jaren daarna niet meer zo vaak tegen. Je krijgt meer meevallers. Je bent wijzer geworden.

Sommigen schrijven de stijging van geluk van jongeren toe aan het legaal maken van marihuana (lijkt me kras dat dit en belangrijke oorzaak is) en het ongeluk van ouderen aan langer doorwerken/ juist niet meer aan de slag komen van ouderen en vooral slechtere pensioenvooruitzichten.
De daling van het geluk van ouderen begon al vóór de kredietcrisis. Onder water staan van hypotheken heb je eerder bij ouderen dan jongeren. Er is meer baanonzekerheid gekomen, vaste banen werden schaarser.
De uitkomst dat jongeren voor het eerst gelukkiger zouden zijn dan ouderen is merkwaardig. Schuld is vies, is hun motto. Minder schuld brengt geluk.
Geldzorgen zouden invloed kunnen hebben blogde ik al eerder http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2013/07/vanaf-46-minder-geldzorgen-vanaf-46.html

en gezondheid is uiteraard zeer belangrijk vooral ook van je partner http://beleggenopdegolven.blogspot.nl/2014/04/na-de-midlife-crisis-gelukiger-mits-met.html

Anderen gooien het op toenemende ongelijkheid van inkomens. Als de buurman veel meer verdient, voel je je ongelukkig volgens de theorie. 

ISM duikt onder 50

De daling was niet verwacht. Orders/voorraden waren vorige maand goed, maar dit was zwakke voorspeller. Ook de indicatoren die ik gebruik (initial claims werkloosheid en detailhandelsverkopen en onderbezetting) gaven een hogere ISM aan. De andere analyse is dat de daling van de olieprijzen een extra negatieve factor is.

De rente kreeg vandaag een enorme klap. Deze ISM met een bedroevend lage ISM prices van 35 moet de duiven toch dwingen tot een tegenstem bij de verhoging in december. 

De jarenlange lage korte rente wijst op een lagere tienjaarsrente dan we nu zien. Dat is gebaseerd op de start van renteverhogingen in december. De ISM van vandaag legt hier een bommetje onder en maakt een lagere renteverhoging plausibel dan Hatzius en de meeste andere economen ons voorhouden. Hij ziet minstens vier renteverhogingen volgend jaar, terwijl er maar twee ingeprijsd waren

.De aandelenmarkt had deze daling van de ISM al ingeprijsd. Nu prijzen ze overigens weer een behoorlijk herstel van de ISM in volgende maand, terug naar boven 50. Nieuwe orders waren slecht in de laatste ISM maar ik denk dat opnieuw de aandelenmarkt een beter zicht heeft op de ISM dan de nieuwe orders aangeven.